Shloka 23
Adhyāya 249 — Mṛtyu-prādurbhāvaḥ (The Manifestation of Death) / Restraint of Tejas and Ordered Saṃhāra
नैतज्ज्ञात्वा पुमान् स्त्री वा पुनर्भवमवाप्तुते । अभवप्रतिपत्त्यर्थमेतद् धर्म विधीयते,पुरुष हो या स्त्री, इस ब्रह्मको जान ले तो उसका पुनः इस संसारमें जन्म नहीं होता। अपुनर्भवस्थिति प्राप्त करनेके लिये ही इस ब्रह्मज्ञानरूप धर्मका विधान किया गया है
vyāsa uvāca | na etaj jñātvā pumān strī vā punarbhavam avāptute | abhava-pratipatti-artham etad dharma vidhīyate |
പുരുഷനായാലും സ്ത്രീയായാലും—ഈ ബ്രഹ്മത്തെ യഥാർത്ഥമായി അറിയുന്നവന് വീണ്ടും പുനർജന്മം ലഭിക്കുകയില്ല. അപുനർഭവസ്ഥിതി പ്രാപിപ്പിക്കാനായിട്ടാണ് ബ്രഹ്മജ്ഞാനരൂപമായ ഈ ധർമ്മം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Brahman-realization (true knowledge of the ultimate reality) ends punarbhava—one no longer returns to repeated birth. The dharma being taught here is framed as a means to attain 'abhava', the cessation of further becoming, i.e., liberation.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation-oriented dharma, Vyāsa states a universal eligibility point (man or woman) and clarifies the purpose of the teaching: it is prescribed not merely for social order but to lead the seeker to freedom from rebirth through Brahman-knowledge.