Shloka 1
मृत्युकारणप्रश्नः / Inquiry into the Cause and Designation of Death
भीकम (2 अमान एकोनपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: ज्ञानके साधन तथा ज्ञानीके लक्षण और महिमा व्यास उवाच सृजते तु गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति । गुणान् विक्रियत: सर्वानुदासीनवदी श्वर:,व्यासजी कहते हैं--पुत्र! प्रकृति ही गुणोंकी सृष्टि करती है। क्षेत्रज्--आत्मा तो उदासीनकी भाँति उन सम्पूर्ण विकारशील गुणोंको देखा करता है। वह स्वाधीन एवं उनका अधिष्ठाता है इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ उनचासवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २४९ ॥। अपन बक। हक २ पज्चाशदधिकद्वधिशततमो< ध्याय: परमात्माकी प्राप्तिका साधन, संसार-नदीका वर्णन और ज्ञानसे ब्रह्मकी प्राप्ति शुक उवाच यस्माद् धर्मात् परो धर्मों विद्यते नेह कश्नन । यो विशिष्ट श्न धर्मेभ्यस्तं भवान् प्रव्रवीतु मे
vyāsa uvāca | sṛjate tu guṇān satyaṃ kṣetrajñas tv adhitiṣṭhati | guṇān vikriyataḥ sarvān udāsīnavad īśvaraḥ ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—പുത്രാ! എല്ലാ ഗുണങ്ങളെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നത് പ്രകൃതിയത്രേ. ക്ഷേത്രജ്ഞൻ—ആത്മാവ്—അവയുടെ മേൽ അധിഷ്ഠിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു; ഗുണങ്ങൾ വികാരങ്ങളിലേക്കു മാറുമ്പോൾ, ഈശ്വരൻ ഉദാസീനനെന്നപോലെ സാക്ഷിയായി അവയെ നോക്കുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between Prakṛti, which produces and transforms the guṇas, and the kṣetrajña (the conscious Self), which presides over them yet remains inwardly detached—like a witness—thus pointing toward liberation through non-identification with changing qualities.
In the Mokṣadharma section of Śānti Parva, Vyāsa instructs (in a teacherly tone) on metaphysical discernment: the world’s changing states belong to the guṇas of nature, while the Self/Lord is portrayed as the overseeing, non-entangled witness.