Shloka 4
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna
Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर्विक्रियते हृतः । शृण्वती भवति श्रोत्रं स्मृशती स्पर्श उच्यते,इन्द्रियाँ पृथक्-पृथक् हैं, इसलिये उनकी क्रियाएँ भी पृथक्-पृथक् हैं। अतः उन्हींके लिये बुद्धि नाना प्रकारके रूप धारण करती है। वही जब सुनती है तो श्रोत्र कहलाती है और स्पर्श करते समय स्पर्शेन्द्रिय (त्वचा) के नामसे पुकारी जाती है
indriyāṇāṃ pṛthagbhāvād buddhir vikriyate hṛtaḥ | śṛṇvatī bhavati śrotraṃ smṛśatī sparśa ucyate ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വേറേവേറെയായതിനാൽ അവയുടെ പ്രവർത്തനങ്ങളും വേറേവേറെയാണ്. അതിനാൽ അവയാൽ പുറത്തോട്ടാകർഷിക്കപ്പെട്ട ബുദ്ധി പലവിധ രൂപങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു. അതേ അന്തർശക്തി കേൾക്കുമ്പോൾ ‘ശ്രോത്രം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; സ്പർശിക്കുമ്പോൾ ‘സ്പർശേന്ദ്രിയം’ എന്നു പറയുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse explains that the many sense-functions are distinct because the senses are distinct, and that the intellect (buddhi) appears to take on different forms depending on which sensory operation it is engaged in—hearing as ‘ear’ and touching as ‘touch.’ This supports the ethical-spiritual aim of mastering the senses by recognizing their operations as modes rather than the true Self.
In the Śānti Parva’s instructional discourse, Vyāsa is describing an analysis of inner faculties—how cognition seems to diversify through the senses—guiding the listener toward discernment and restraint as part of the path to peace and liberation.