Shloka 7
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
ध्यानेनोपरमं कृत्वा विद्यासम्पादितं मन: । अनीश्वर: प्रशान्तात्मा ततो्र्च्छत्यमृतं पदम्,योगी बुद्धिके द्वारा मनसहित इन्द्रियों और उनके विषयोंको अन्तरात्मामें लीन करके नाना प्रकारके चिन्तनीय विषयका चिन्तन न करता हुआ जब विवेकद्धारा विशुद्ध किये हुए मनको ध्यानके द्वारा सब ओरसे पूर्णतया उपरत करके अपनेको कुछ भी करनेमें असमर्थ बना लेता है अर्थात् सर्वथा कर्तापनके अभिमानसे शून्य हो जाता है, तब उसका मन अविचल परम शान्ति-सम्पन्न हो जाता है और वह अमृतस्वरूप परमात्माको प्राप्त हो जाता है शुक उवाच अकरोद्ू यच्छरीरेषु कथं तदुपलक्षयेत् । इन्द्रियाणि गुणा: केचित् कथं तानुपलक्षयेत् शुकदेवजीने पूछा--पिताजी! देवता, मनुष्य, पशु और पक्षी आदिके शरीरोंमें विधाताने जो वैषम्य किया है, उसको किस प्रकार लक्ष्य किया जाय? शरीरमें इन्द्रियाँ भी हैं और कुछ गुण भी हैं, उन्हें कैसे देखा जाय--उनमेंसे कौन किस महाभूतके कार्य हैं, इसकी पहचान कैसे हो?
dhyānenoparamaṁ kṛtvā vidyāsampāditaṁ manaḥ | anīśvaraḥ praśāntātmā tato ’rcchaty amṛtaṁ padam ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— ധ്യാനത്തിലൂടെ സത്യജ്ഞാനത്താൽ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെട്ട മനസ്സിനെ പൂർണ്ണമായി നിവർത്തിച്ചാൽ, കർത്തൃത്വവും അധിപത്യവും എന്ന അഭിമാനം വിട്ട് അന്തഃകരണം പരമശാന്തിയിലാകുന്നു. ആ നിശ്ചലതയിൽ നിന്നു യോഗി അമൃതപദം (അമരാവസ്ഥ) പ്രാപിക്കുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Liberation is presented as the fruit of a mind purified by knowledge and fully stilled by meditation. The crucial ethical-psychological shift is dropping the egoic claim of control and doership (anīśvaratā), which yields profound inner peace and culminates in attaining the ‘deathless state’ (amṛtaṁ padam).
In the Śānti Parva’s instruction on mokṣa and yoga, Vyāsa is explaining to the listener the inner process by which a yogin becomes serene: knowledge refines the mind, meditation quiets it completely, and freedom from the sense of being the agent/controller leads to realization of the immortal goal.