Shloka 10
कामद्रुम-रूपकः तथा शरीर-पुर-रूपकः
The Desire-Tree and the Body-as-City Metaphors
अतः सब प्रकारके संकल्पोंका नाश करके चित्तको सूक्ष्म बुद्धिमें लीन करे। इस प्रकार बुद्धिमें चित्तका लय करके वह कालपर विजय पा जाता है ।। चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मा55त्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्लुते,चित्तकी पूर्ण शुद्धिसे सम्पन्न हुआ यत्नशील योगी इस जगत्में शुभ और अशुभको त्याग देता है और प्रसन्नचित्त एवं आत्मनिष्ठ होकर अक्षय सुखका उपभोग करता है रूप॑ चक्षुविपाकश्न त्रिधा ज्योतिर्विधीयते । रसो<5थ रसन॑ स्नेहो गुणास्त्वेते त्रयोडम्भस: रूप, नेत्र और जठरानल--इन तीन रूपोंमें अग्निका ही कार्य प्रकट हुआ है। रस, रसना और स्नेह--ये तीनों जलके कार्य हैं
cittaprasādena yatir jahātīha śubhāśubham | prasannātmā ātmani sthitvā sukham atyantam aśnute || rūpaṃ cakṣur vipākaś ca tridhā jyotir vidhīyate | raso 'tha rasanā sneho guṇās tv ete trayo 'mbhasaḥ ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു— ചിത്തപ്രസാദം കൊണ്ടു യതി ഈ ലോകത്തിൽ ശുഭവും അശുഭവും—ഇരണ്ടും ബന്ധനമെന്നറിഞ്ഞ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. പ്രസന്നാന്തഃകരണത്തോടെ ആത്മനിൽ സ്ഥാപിതനായി അവൻ പരമമായ, അതുല്യമായ സുഖം അനുഭവിക്കുന്നു. രൂപം, കണ്ണ്, ജീർണ്ണം—ഇവ തേജസ് (അഗ്നി) തത്ത്വത്തിന്റെ മൂന്നു പ്രകടനങ്ങൾ; രസം, നാവ്, സ്നേഹ/സ്നിഗ്ധത—ഇവ ജലതത്ത്വത്തിന്റെ മൂന്നു ഗുണങ്ങൾ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Purity and serenity of mind (citta-prasāda) enables the seeker to transcend attachment to merit and demerit as binding dualities, remain established in the Self, and experience the highest happiness; sensory functions are understood as elemental operations (fire/light and water), reducing identification and craving.
In Vyāsa’s instruction within Śānti Parva’s liberation-oriented discourse, the focus shifts from external action to inner discipline: the ascetic refines the mind, relinquishes evaluative clinging to ‘good/bad’ outcomes, and contemplates how perception and bodily processes arise from elemental principles.