Shloka 24
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
इस प्रकार वानप्रस्थकी अवधि पूरी कर लेनेके बाद जब आयुका चौथा भाग शेष रह जाय, वृद्धावस्थासे शरीर दुर्बल हो जाय और रोग सताने लगें तो उस आश्रमका परित्याग कर दे (और संन्यास-आश्रम ग्रहण कर ले)। संन्यासकी दीक्षा लेते समय एक दिनमें पूरा होनेवाला यज्ञ करके अपना सर्वस्व दक्षिणामें दे डाले ।। आत्मयाजी सो<त्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रय: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्,फिर आत्माका ही यजन, आत्मामें ही रत होकर आत्मामें ही क्रीडा करे। सब प्रकारसे आत्माका ही आश्रय ले। अग्निहोत्रकी अग्नियोंको आत्मामें ही आरोपित करके सम्पूर्ण संग्रह-परिग्रहको त्याग दे और तुरंत सम्पन्न किये जानेवाले ब्रह्मयज्ञ आदि यज्ञों तथा इष्टियोंका सदा ही मानसिक अनुष्ठान करता रहे। ऐसा तबतक करे, जबतक कि याज्ञिकोंके कर्ममय यज्ञसे हटकर आत्मयज्ञका अभ्यास न हो जाय
ātmayājī so ’tmaratir ātmakrīḍa ātmasaṁśrayaḥ | ātmany agnīn samāropya tyaktvā sarvaparigrahān ||
വാനപ്രസ്ഥകാലം പൂർത്തിയാക്കി, ആയുസ്സിന്റെ നാലാം ഭാഗം മാത്രം ശേഷിക്കുമ്പോൾ, വാർദ്ധക്യത്താൽ ശരീരം ക്ഷീണിക്കുകയും രോഗങ്ങൾ പീഡിപ്പിക്കുകയും ചെയ്താൽ, ആ ആശ്രമം ഉപേക്ഷിച്ച് സന്ന്യാസാശ്രമം സ്വീകരിക്കണം. സന്ന്യാസദീക്ഷയ്ക്കിടെ ഒരു ദിവസത്തിൽ പൂർത്തിയാകുന്ന യജ്ഞം നിർവഹിച്ചു, തന്റെ സർവ്വസ്വവും ദക്ഷിണയായി അർപ്പിക്കണം. അവൻ ‘ആത്മയാജി’ ആകട്ടെ—ആത്മയിൽ തന്നെ രമിക്കുന്നവൻ, ആത്മയിൽ തന്നെ ക്രീഡിക്കുന്നവൻ, എല്ലാതരത്തിലും ആത്മയെ തന്നെ ആശ്രയിക്കുന്നവൻ. അഗ്നിഹോത്രാഗ്നികളെ ആത്മയിൽ തന്നെ സ്ഥാപിച്ച്, എല്ലാ പരിഗ്രഹങ്ങളും ഉപേക്ഷിക്കണം; ബ്രഹ്മയജ്ഞാദി തൽക്ഷണസാധ്യ യജ്ഞങ്ങളും ഇഷ്ടികളും നിത്യം മനസ്സാൽ അനുഷ്ഠിക്കണം—കർമ്മമയ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് മാറി ആത്മയജ്ഞാഭ്യാസം സ്ഥിരമാകുന്നതുവരെ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the interiorization of religious duty: the renouncer should abandon external dependence on ritual and possessions, ‘install’ the sacred fires within the Self, and practice continual inward sacrifice—finding refuge, joy, and discipline in the Self alone.
Vyāsa is instructing on the transition into full renunciation: after completing the earlier stages of life, one gives up possessions and outward ritual supports, and adopts a contemplative mode where yajña becomes mental and self-directed (ātma-yajña).