Shloka 21
महाभूत–इन्द्रिय–मनस्–बुद्धि–अन्तरात्मा विवेकः | Discrimination of Elements, Senses, Mind, Intellect, and Inner Self
तात! जिनकी तपस्या उग्र है, जिन्होंने धर्मकी निपुणताको देखा और अनुभव किया है, उन ऋषियोंके यायावर नामक गण भी वानप्रस्थी हैं, जिन्हें धर्मके फलका प्रत्यक्ष अनुभव है। वे तथा और भी असंख्य वनवासी ब्राह्मण, बालखिल्य और सैकत नामवाले दूसरे मुनि भी वैखानस (वानप्रस्थ) धर्मका पालन करनेवाले हैं ।। कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रिया: । गताः: प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिता:
tāta! yeṣāṁ tapasya ugrā, ye dharmasya nipuṇatāṁ dṛṣṭvā anubhūtavantaḥ, teṣāṁ ṛṣīṇāṁ yāyāvara-nāmaka-gaṇā api vānaprasthinaḥ, ye dharma-phalasya pratyakṣānubhava-yuktāḥ. te ca anye’pi asaṅkhyeyā vana-vāsinaḥ brāhmaṇāḥ, bālakhilyāḥ, saikata-nāmānaś ca anye munayaḥ api vaikhānasa (vānaprastha) dharmaṁ pālayanti. karmabhis te nirānandā dharma-nityā jitendriyāḥ; gatāḥ pratyakṣa-dharmāṇas te sarve vanam āśritāḥ.
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—“താത! നിർദ്ദിഷ്ട കർമങ്ങളാൽ അവർ ലൗകികാനന്ദങ്ങളിൽ നിന്ന് അകന്ന്, നിത്യം ധർമ്മത്തിൽ സ്ഥിരരായി, ഇന്ദ്രിയജയികളായി ജീവിച്ചു. ധർമ്മഫലം പ്രത്യക്ഷമായി അനുഭവിച്ച അവർ എല്ലാവരും വനത്തെ ആശ്രയിച്ചു.”
व्यास उवाच
Educational Q&A
Dharma is not merely theoretical: the highest ascetics embody it through disciplined practice, sense-control, and detachment, making its ‘fruit’ directly experienced. The vānaprastha/vaikhānasa path is presented as a lived ethical training grounded in austerity and restraint.
Vyāsa describes various classes of sages—Yāyāvaras, Bālakhilyas, Saikatas, and many forest-dwelling Brahmins—who have taken to the forest and follow the vānaprastha (Vaikhānasa) discipline, characterized by steady dharma, conquered senses, and freedom from worldly pleasures.