Shloka 53

Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)

Devanagari script

सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है

Transliteration

sattvasaṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yoge ye kāma-krodha-lobha-bhayaṁ ca pañcamaṁ svapnam—ime pañca doṣā uktās teṣāṁ pūrṇatayā ucchedaṁ kuryāt | teṣu krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet, tathā dhīraḥ sattvaguṇa-sevanena nidrāyā ucchedaṁ kartum śaknoti ||

Translation

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—സത്ത്വത്തെ സേവിക്കുന്നതാൽ ധീരൻ നിദ്രയെ ഛേദിക്കുവാൻ യോഗ്യനാകുന്നു. യോഗസാധനയ്ക്ക് വിഘ്നമാകുന്ന അഞ്ചു ദോഷങ്ങൾ പണ്ഡിതർ പറയുന്നു—കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഭയം, അഞ്ചാമതായി സ്വപ്നം; ഇവയെ മൂലത്തോടെ ഉച്ചേദിക്കണം. അവയിൽ ക്രോധം ശമം കൊണ്ടു ജയിക്കണം; കാമം ദുർആഗ്രഹസങ്കൽപവും ബലപ്രയോഗമായ ആഗ്രഹവും ഉപേക്ഷിച്ച് പരാജയപ്പെടുത്തണം; സത്ത്വഗുണാശ്രയത്താൽ ധീരൻ നിദ്രയെയും അതിക്രമിക്കുന്നു.

Word by Word

• {'sattva-saṁsevana': 'cultivation/constant resort to sattva (clarity, purity, balance)', 'dhīra': 'steadfast, self-possessed person', 'nidrā': 'sleep

• lethargy that dulls awareness', 'ucchettum / uccheda': 'to cut off

• eradication, uprooting', 'vidvān': 'the wise, learned person', 'yoga': 'discipline of inner integration

• meditative practice', 'kāma': 'desire, craving', 'krodha': 'anger', 'lobha': 'greed, grasping', 'bhaya': 'fear', 'svapna': 'dreaming

• dream-state distraction', 'doṣa': 'fault, defect, obstacle', 'śama': 'calmness

• mental restraint, pacification of the mind', 'saṅkalpa': 'intention, resolve, mental construction/volition', 'tyāga': 'renunciation, letting-go', 'parājayet / jayet': 'should defeat / should conquer', 'sattva-guṇa': 'the sattva quality among the guṇas (clarity, luminosity)'}

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

• Vyāsa