Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലൂടെ പ്രമോഹം, ഭ്രമം, ചിത്തത്തിന്റെ ചുഴി ഉയരുന്നു—ഘ്രാണത്തിലൂടെ, ശ്രവണവും ദർശനവും വഴി; രസവും സ്പർശവും വഴി വിചിത്രമായ ആസക്തികൾ ജനിക്കുന്നു; ശീത-ഉഷ്ണാനുഭവം മനസ്സിൽ കാറ്റുപോലുള്ള അശാന്ത ചഞ്ചലതയെ ഉണർത്തുന്നു. സത്ത്വസേവനത്തിലൂടെ ധീരൻ നിദ്ര (ആലസ്യം-അപ്രമാദം) ഛേദിക്കുവാൻ യോഗ്യനാകുന്നു. അതിനാൽ യോഗത്തിൽ പറഞ്ഞ അഞ്ചു ദോഷങ്ങൾ—കാമം, ക്രോധം, ലോഭം, ഭയം, അഞ്ചാമതായി സ്വപ്നം/നിദ്ര—ഇവയെ മൂലത്തോടെ ഉന്മൂലനം ചെയ്യണം. ക്രോധത്തെ ശമംകൊണ്ട് ജയിക്കണം; കാമത്തെ സംकल्पത്യാഗംകൊണ്ട് പരാജയപ്പെടുത്തണം; സത്ത്വാഭ്യാസംകൊണ്ട് നിദ്രയെ നീക്കണം.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.