Shloka 21
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
त॑ पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिण: । धृतिमन्तो महाप्राज्ञा: सर्वभूतहिते रता:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है सब उस आत्मामें दृष्टिगोचर होते हैं और व्यापक होनेके कारण वह आत्मा सबमें दिखायी देता है। जो महात्मा ब्राह्मण मनीषी, महाज्ञानी, धैर्यवान् और सम्पूर्ण प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले हैं, वे ही उस परमात्माका दर्शन कर पाते हैं
taṁ paśyanti mahātmāno brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ | dhṛtimanto mahāprājñāḥ sarvabhūtahite ratāḥ | sattvasaṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ആ പരമാത്മാവിനെ മनीഷികളായ മഹാത്മ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കേ ദർശിക്കാനാകൂ—ധൃതിമന്തർ, മഹാപ്രാജ്ഞർ, സർവ്വഭൂതഹിതത്തിൽ രതർ. സത്ത്വസേവനത്തിലൂടെ ധീരൻ നിദ്ര (തമസ്) ഛേദിക്കുവാൻ യോഗ്യനാകുന്നു; അന്തർജയം—സ്വഭാവശുദ്ധിയും മനോനിഗ്രഹവും—മൂലമാണ് സർവ്വവ്യാപക ആത്മാവിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം സാധ്യമാകുന്നത്.
व्यास उवाच
Educational Q&A
Vision of the Supreme Self is attained by sages who combine discernment (manīṣā), steadfast self-control (dhṛti), great wisdom, and active commitment to the welfare of all beings; cultivating sattva supports wakeful clarity by overcoming torpor (nidrā).
Vyāsa is describing the qualifications of those who can ‘see’ the Supreme Reality: they are wise brāhmaṇas devoted to universal good, and through sattvic discipline they overcome dullness and maintain the inner clarity needed for realization.