Shloka 4

भिक्षुलक्षणम्—एकचर्याः, अहिंसा, कैवल्याश्रमः

Marks of the Mendicant: Solitary Wandering, Non-Injury, and the Kaivalya-Discipline

Devanagari script

येषां चैकान्तभावेन स्वभावात्‌ कारणं मतम्‌ | पूत्वा तृणमिषीकां वा ते लभन्ते न किंचन,जिनकी यह मान्यता है कि निश्चित रूपसे वस्तुगत स्वभाव ही जगत्‌का कारण है-- स्वभावसे भिन्न अन्य कोई कारण नहीं है, (किंतु इन्द्रियोंद्वारा उपलब्ध न होनेमात्र हेतुसे उनका यह मानना कि ईश्वर-जैसा कोई जगत्‌का कारण है ही नहीं, युक्तिसंगत नहीं है; क्योंकि) मूँजके भीतर स्थित दिखायी न देनेवाली सींक क्या मूँजको चीर डालनेपर उन्हें उपलब्ध नहीं होती? अपितु अवश्य होती है (उसी प्रकार समस्त जगत्‌में व्याप्त परमात्मा यद्यपि इन्द्रियोंद्वारा दिखायी नहीं देता तो भी उसकी उपलब्धि दिव्य-ज्ञानके द्वारा अवश्य होती है)

Transliteration

yeṣāṃ caikāntabhāvena svabhāvāt kāraṇaṃ matam | pūtvā tṛṇamiṣīkāṃ vā te labhante na kiṃcana ||

Translation

വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—ചിലർ ‘സ്വഭാവം തന്നെയാണ് കാരണം; സ്വഭാവത്തിന് അപ്പുറം മറ്റൊരു കാരണമില്ല’ എന്നു ഏകാന്തഹഠത്തോടെ കരുതുന്നു. എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് പിടികിട്ടാത്തതുകൊണ്ട് മാത്രം, ഈശ്വരൻ പോലെയുള്ള ഉയർന്ന കാരണമില്ലെന്ന് വിധിക്കുന്നത് യുക്തമല്ല. മുണ്ജ പുല്ല് പിളർത്തുമ്പോൾ മുമ്പ് കാണാത്ത ഉള്ളിലെ സൂക്ഷ്മ നാരു ലഭിക്കുന്നതുപോലെ, സർവ്വലോകത്തെയും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന പരമാത്മാവ് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് ദൃശ്യമല്ലെങ്കിലും ദിവ്യജ്ഞാനത്തിലൂടെ നിശ്ചയമായി അനുഭവപ്പെടുന്നു.

Word by Word

येषाम्of whom/whose

चand

एकान्त-भावेनwith exclusive conviction/one-pointed view

स्वभावात्from (i.e., based on) nature/intrinsic nature

कारणम्cause

मतम्is considered/held (as an opinion)

पूत्वाhaving purified/cleansed (or: having sifted/washed)

तृणम्grass

इषीकाम्a reed/splinter (thin stick)

वाor

तेthey

लभन्तेobtain/find

नnot

किञ्चनanything

Speaker

व्यास उवाच

Characters & Entities

Vyāsa

svabhāva (nature)

tṛṇa (grass)

iṣīkā (inner fiber)

muñja (implied by the simile in the received Hindi gloss)

Character Dynamics

Dharma Sankata (Moral Dilemma)

War Context

Verse Rasa (Emotional Essence)

Philosophical Teaching

Political Layer

Meter (Chandas)

Sandhi Notes

Educational Q&A

What is the core teaching?

Sense-nonperception is not a valid proof of nonexistence: just as a subtle fiber inside grass becomes evident when the stalk is split, the Supreme Self/Lord—though not seen by ordinary senses—can be realized through higher knowledge. The verse critiques an absolutist ‘svabhāva alone is the cause’ position when it is used to deny any transcendent principle.

What is happening in the narrative?

In Śānti Parva’s philosophical instruction, Vyāsa addresses a doctrinal view that reduces causality to mere nature (svabhāva). He counters it with a concrete analogy (splitting grass to reveal an unseen inner strand) to argue that unseen realities may still be discoverable by appropriate means of knowledge.