Shloka 36
Vānaprastha-vṛtti and the Transition toward the Fourth Āśrama (वानप्रस्थवृत्तिः चतुर्थाश्रमोपक्रमश्च)
चक्षुराहारसंहारैर्मनसा दर्शनेन च । समाहितचित्त मुनिको चाहिये कि वह हृदयके राग आदि दोषोंको नष्ट करके योगमें सहायता पहुँचानेवाले देश, कर्म, अनुराग, अर्थ, उपाय, अपाय, निश्चय, चक्षुष, आहार, संहार, मन और दर्शन--इन बारह योगोंका आश्रय ले ध्यानयोगका अभ्यास करे",नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थित: जो किसी वस्तुकी न तो इच्छा करता है, न अनिच्छा ही करता है, जीवन- निर्वाहमात्रके लिये जो कुछ मिल जाता है, उसीपर संतोष करता है, जो निर्लोभ, व्यथारहित और जितेन्द्रिय है, जिसको न तो कुछ करनेसे प्रयोजन है और न कुछ न करनेसे ही, जिसकी इन्द्रियाँ और मन कभी चंचल नहीं होते, जिसका मनोरथ पूर्ण हो गया है, जो समस्त प्राणियोंपर समान दृष्टि और मैत्रीभाव रखता है, मिट्टीके ढेले, पत्थर और स्वर्णको एक-सा समझता है, जिसकी दृष्टिमें प्रिय और अप्रियका भेद नहीं है, जो धीर है और अपनी निन्दा तथा स्तुतिमें सम रहता है, जो सम्पूर्ण भोगोंमें स्पृहारहित है, जो दृढ़तापूर्वक ब्रह्मचर्य-व्रतमें स्थित है तथा जो सब प्राणियोंमें हिंसाभावसे रहित है, ऐसा सांख्ययोगी (ज्ञानी) संसार-बन्धनसे मुक्त हो जाता है
cakṣur-āhāra-saṁhāraiḥ manasā darśanena ca | samāhita-citto munir hṛdayasya rāgādi-doṣān nirhṛtya yogopakārakeṣu deśa-karma-anurāga-artha-upāya-apāya-niścaya-cakṣuḥ-āhāra-saṁhāra-manas-darśaneṣu dvādaśasu yogeṣv āśritya dhyāna-yogaṁ abhyaset || naiva icchati na ca anicchaḥ yātrā-mātra-vyavasthitaḥ | nirlobho vyathā-rahitaś ca jitendriyaḥ | na kṛtyena prayojanaṁ tasya na ca akṛtyenaiva | yasya indriyāṇi manaś ca kadācit na calanti | yasya manorathaḥ paripūrṇaḥ | yaḥ sarva-bhūteṣu sama-dṛṣṭiṁ maitrī-bhāvaṁ ca dhārayati | loṣṭa-aśma-kāñcanaṁ samam paśyati | priya-apriyeṣu abheda-darśī | dhīraḥ nindā-stutyoḥ samaḥ | sarva-bhogeṣu niḥspṛhaḥ | dṛḍhaṁ brahmacarya-vrate sthitaḥ | sarva-bhūteṣu ahiṁsā-bhāva-varjitaḥ sa sāṅkhya-yogī saṁsāra-bandhanāt mucyate ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—സമാഹിതചിത്തനായ മുനി ആദ്യം രാഗാദി അന്തർദോഷങ്ങളെ നശിപ്പിച്ച് ധ്യാനയോഗം അഭ്യസിക്കണം; യോഗത്തിന് സഹായകമായ പന്ത്രണ്ടു ആശ്രയങ്ങൾ—യോഗ്യദേശം, യോഗ്യകർമ്മം, നിയന്ത്രിതാനുരാഗം, യഥാർത്ഥ ലക്ഷ്യം, കുശലോപായം, അപായബോധം, ദൃഢനിശ്ചയം, ദൃഷ്ടിനിഗ്രഹം, ആഹാരനിയമം, സംഹാരം (സംയമം), മനോനിഗ്രഹം, സമ്യഗ്ദർശനം—ഇവയെ ആശ്രയിക്കണം. അത്തരം ജ്ഞാനി ഒന്നിനെയും തേടി ഓടുന്നില്ല; വെറുപ്പാൽ തള്ളുന്നതുമില്ല; ജീവൻ നിലനിർത്താൻ ലഭിക്കുന്നതിൽ തൃപ്തനാകുന്നു.
व्यास उवाच