Shloka 19
जलरूपमिवाकाशे तथैवात्मनि पश्यति । अपां व्यतिक्रमे चास्य वह्लिरूपं प्रकाशते,वह सम्पूर्ण आकाशमें जल-ही-जल-सा देखता है तथा आत्माको भी जलरूप अनुभव करता है (यह अनुभव जलतत्त्वकी धारणा करते समय होता है)। फिर जलका लय हो जानेपर अग्नितत्त्वकी धारणा करते समय उसे सर्वत्र अग्नि प्रकाशित दिखायी देती है
jalarūpam ivākāśe tathaivātmani paśyati | apāṁ vyatikrame cāsya vahlirūpaṁ prakāśate ||
വ്യാസൻ പറഞ്ഞു—അവൻ സമസ്ത ആകാശവും ജലം മാത്രമാണെന്നപോലെ കാണുന്നു; അതുപോലെ ആത്മാവിനെയും ജലരൂപമായി അനുഭവിക്കുന്നു—ഇത് ജലതത്ത്വധാരണയിൽ സംഭവിക്കുന്നു. പിന്നെ ആ ജലാവസ്ഥ ലയിക്കുമ്പോൾ, അഗ്നിതത്ത്വധാരണയിൽ അവന് എല്ലായിടത്തും അഗ്നി മാത്രമേ പ്രകാശിക്കുന്നതായി തോന്നൂ.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse describes how concentrated meditation on a particular element (water, then fire) can so saturate perception that the meditator experiences the world—and even the sense of self—in that elemental form; when that state ceases, a new elemental perception arises. It highlights the mind’s power to shape experience and the disciplined progression of yogic concentration.
Vyāsa is explaining a yogic process of dhāraṇā: first the practitioner holds the water-element in awareness, seeing space and the inner self as water; afterward, when the water-concentration dissolves, he takes up the fire-element and perceives fire shining everywhere.