Shloka 30
आत्मदर्शन-उपदेशः (Ātma-darśana Upadeśa) — Mind, Senses, and the All-pervading Self
रात्रिमेतावतीं चैव तदादौ विश्वमी श्वर: । प्रलये ध्यानमाविश्य सुप्त्वा सो<न्ते विबुद्धयते,इतने ही युगोंकी उनकी एक रात्रि भी होती है। भगवान् ब्रह्मा अपने दिनके आरम्भमें संसारकी सृष्टि करते हैं और रातमें जब प्रलयका समय होता है, तब सबको अपनेमें लीन करके योगनिद्राका आश्रय ले सो जाते हैं; फिर प्रलयका अन्त होने अर्थात् रात बीतनेपर वे जाग उठते हैं
rātrim etāvatīṃ caiva tadādau viśvam īśvaraḥ | pralaye dhyānam āviśya suptvā so 'nte vibudhyate ||
അതേത്രയും യുഗങ്ങളുടെ അളവാണ് അവന്റെ ഒരു രാത്രിയും. ആ ദിനത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ഈശ്വരൻ വിശ്വത്തെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; പ്രളയം വന്നാൽ എല്ലാം തന്റെ ഉള്ളിൽ ലയിപ്പിച്ച് ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി ശയിക്കുന്നു; പ്രളയാന്തത്തിൽ—രാത്രി കഴിഞ്ഞാൽ—അവൻ വീണ്ടും ഉണരുന്നു.
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse frames creation and dissolution as rhythmic, lawful cycles governed by the Lord: manifestation begins at the start of the cosmic day, and at dissolution all beings are reabsorbed; the ‘sleep’ signifies yogic withdrawal rather than ordinary ignorance, emphasizing order, periodicity, and divine sovereignty over time.
Vyāsa explains the cosmic timetable: the Lord (understood in this context as the creator principle) produces the universe at the beginning of the cycle; when pralaya arrives, everything is gathered back into Him, He enters meditative absorption and ‘sleeps’; when pralaya ends, He awakens and the cycle resumes.