Shloka 84
योग–सांख्यसमन्वयः, रथोपमा, व्यक्त–अव्यक्तविवेकः
Yoga–Sāṃkhya Synthesis, Chariot Allegory, and the Vyakta–Avyakta Distinction
अष्टमी वृत्तिरेतासां पुरोगा पाकशासन । पाकशासन! उन देवियोंके नाम इस प्रकार हैं--आशा, श्रद्धा, धृति, शान्ति, विजिति, संनति, क्षमा और आठवीं वृत्ति (जया)। ये आठवीं देवी उन सातोंकी अग्रगामिनी हैं ।। ८३ ई || ताश्नाहं चासुरांस्त्यक्त्वा युष्मद्धिषयमागता:
aṣṭamī vṛttir etāsāṃ purogā pākaśāsana | pākaśāsana! imā devyo nāmabhiḥ—āśā, śraddhā, dhṛtiḥ, śāntiḥ, vijitiḥ, saṃnatiḥ, kṣamā ca, aṣṭamī ca vṛttiḥ (jayā) | eṣā aṣṭamī devī tāḥ saptānām agragāminī || tāś cāhaṃ cāsurāṃs tyaktvā yuṣmadviṣayam āgatāḥ ||
ഹേ പാകശാസന! ഇവയിൽ എട്ടാമത്തേത് ‘വൃത്തി’; അവളാണ് അഗ്രഗാമിനി. ഈ ദേവിമാരുടെ നാമങ്ങൾ—ആശ, ശ്രദ്ധ, ധൃതി, ശാന്തി, വിജിതി, സംനതി, ക്ഷമ, പിന്നെ എട്ടാമത്തെ വൃത്തി; അവളെ ‘ജയാ’ എന്നും വിളിക്കുന്നു. ഈ എട്ടാമത്തെ ദേവി ആ ഏഴുപേരുടെയും നേതാവാണ്. അസുരഭാവം ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ നിങ്ങളുടെ അധികാരപരിധിയിലേക്കെത്തിയിരിക്കുന്നു।
शक्र उवाच
Educational Q&A
The verse presents a cluster of personified virtues—hope, faith, fortitude, peace, conquest, humility, and forgiveness—led by right conduct (Vṛtti/Jayā). Ethically, it implies that true ‘victory’ is grounded in disciplined conduct and the cultivation of these inner qualities, along with abandoning asuric (anti-dharmic) dispositions.
Śakra (Indra), addressed as Pākaśāsana, enumerates eight divine feminine personifications of virtues and states that the eighth, Vṛtti (also called Jayā), leads the other seven. He adds that they have forsaken the asuric side and have come into Indra’s sphere—signaling a movement from anti-divine influence toward the domain of dharma.