Shloka 78
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
समेता विबुधा भग्नास्तरसा समरे मया | पर्वताश्चासकृत् क्षिप्ता: सवना: सवनौकस:,मेरे वेगसे सब देवता युद्धका मैदान छोड़कर एक साथ ही भाग खड़े हुए थे। वन एवं वनवासियोंसहित कितने ही पर्वत, मैंने बारंबार तुमलोगोंपर चलाये थे। तुम्हारे सिरपर भी सुदृढ़ पाषाण और शिखरोंसहित बहुत-से पर्वत मैंने फोड़ डाले थे; किंतु इस समय मैं क्या कर सकता हूँ; क्योंकि कालका उललड्घण करना बहुत कठिन है
sametā vibudhā bhagnās tarasā samare mayā | parvatāś cāsakṛt kṣiptāḥ savanāḥ savanaukasaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രചണ്ഡതയിൽ ഞാൻ ഒരുമിച്ചുകൂടിയ ദേവന്മാരെ തകർത്തു; അവർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് रणഭൂമി വിട്ട് ഓടിപ്പോയി. വനങ്ങളും വനവാസികളും സഹിതം എത്രയോ പർവതങ്ങൾ ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നിങ്ങളിലേക്കെറിഞ്ഞു. നിങ്ങളുടെ തലമുകളിൽ പോലും ദൃഢമായ പാറകളും ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളും സഹിതം പല പർവതങ്ങൾ ഞാൻ പിളർത്തി. എങ്കിലും ഇപ്പോൾ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാൻ കഴിയും? കാരണം കാലത്തിന്റെ വിധി ലംഘിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Even extraordinary strength and past victories cannot override Kāla (Time/destiny). The verse underscores the ethical humility that power has limits, and that one must recognize the inevitability of time’s decree.
Bhishma recalls his immense martial prowess—routing even the gods and hurling mountains—then contrasts it with his present helplessness, emphasizing that the course set by Time cannot be easily transgressed.