Shloka 556
ब्राह्मणस्य पूर्वतरा वृत्तिः — The Earlier Ideal Conduct of a Brahmana
River-of-Saṃsāra Metaphor
कालेनाभ्याहता: सर्वे कालो हि बलवत्तर: | पृथु, इलानन्दन पुरूरवा, मय, भीम, नरकासुर, शम्बरासुर, अश्वग्रीव, पुलोमा, स्वर्भानु, अमितध्वज, प्रह्नाद, नमुचि, दक्ष, विप्रचित्ति, विरोचन, हीनिषेव, सुहोत्र, भूरिहा, पुष्पवान्, वृष, सत्येषु, ऋषभ, बाहु, कपिलाश्वच, विरूपक, बाण, कार्तस्वर, वह्ि, विश्वर्ंष्ट, नैर्ऋति, संकोच, वरीताक्ष, वराहाश्व, रुचिप्रभ, विश्वजित्, प्रतिरूप, वृषाण्ड, विष्कर, मधु, हिरण्यकशिपु और कैटभ--ये तथा और भी बहुत-से दैत्य, दानव एवं राक्षस सभी इस पृथ्वीके स्वामी हो चुके हैं। पहलेके और बहुत पहलेके ये पूर्वोक्त तथा अन्य अनेक दैत्यराज, दानवराज एवं दूसरे-दूसरे नरेश जिनका नाम हमलोग सुनते आ रहे हैं, कालसे पीड़ित हो सभी इस पृथ्वीको छोड़कर चले गये; क्योंकि काल ही सबसे बड़ा बलवान् हैं
bhīṣma uvāca | kālenābhyāhatāḥ sarve kālo hi balavattaraḥ | pṛthuḥ, ilānandanaḥ purūravāḥ, mayaḥ, bhīmaḥ, narakāsuraḥ, śambarāsuraḥ, aśvagrīvaḥ, pulomā, svarbhānuḥ, amitadhvajaḥ, prahrādaḥ, namuciḥ, dakṣaḥ, vipracittiḥ, virocanaḥ, hīniṣevaḥ, suhotraḥ, bhūrihā, puṣpavān, vṛṣaḥ, satyeṣuḥ, ṛṣabhaḥ, bāhuḥ, kapilāśvaḥ, virūpakaḥ, bāṇaḥ, kārtasvaraḥ, vahniḥ, viśvarṃṣṭaḥ, nairṛtiḥ, saṃkocaḥ, varītākṣaḥ, varāhāśvaḥ, ruciprabhaḥ, viśvajit, pratirūpaḥ, vṛṣāṇḍaḥ, viṣkaraḥ, madhuḥ, hiraṇyakaśipuḥ, kaiṭabhaḥ—ete tathā anye bahavo daityadānavarākṣasāḥ sarve ’smin pṛthivyāḥ svāmino bhūtvā gatāḥ | pūrve ca atipūrve caite proktāḥ tathā anye ’neke daityarājā dānavarājā anye ca nṛpāḥ yeṣāṃ nāmāni vayaṃ śṛṇumaḥ, kālena pīḍitāḥ sarve ’sāṃ pṛthivīṃ tyaktvā gatāḥ; yataḥ kāla eva sarvabalavān iti ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— കാലം എല്ലാവരെയും പ്രഹരിച്ചിരിക്കുന്നു; കാരണം കാലം തന്നെയാണ് കൂടുതൽ ബലവാൻ. പൃഥു, ഇലാനന്ദനൻ പുരൂരവ, മയ, ഭീമൻ, നരകാസുരൻ, ശംബരാസുരൻ, അശ്വഗ്രീവൻ, പുലോമ, സ്വർഭാനു, അമിതധ്വജൻ, പ്രഹ്ലാദൻ, നമുചി, ദക്ഷൻ, വിപ്രചിത്തി, വിരോചനൻ, ഹീനിഷേവൻ, സുഹോത്രൻ, ഭൂരിഹാ, പുഷ്പവാൻ, വൃഷ, സത്യേഷു, ഋഷഭൻ, ബാഹു, കപിലാശ്വൻ, വിരൂപകൻ, ബാണൻ, കാർതസ്വരൻ, വഹ്നി, വിശ്വരംഷ്ട, നൈഋതി, സംകോച, വരീതാക്ഷൻ, വരാഹാശ്വൻ, രുചിപ്രഭൻ, വിശ്വജിത്, പ്രതിരൂപൻ, വൃഷാണ്ഡൻ, വിഷ്കരൻ, മധു, ഹിരണ്യകശിപു, കൈടഭ— ഇവരും മറ്റും അനേകം ദൈത്യ-ദാനവ-രാക്ഷസന്മാരും ഈ ഭൂമിയുടെ അധിപന്മാരായിട്ടുണ്ട്. മുൻകാലത്തെയും അതിപ്രാചീനകാലത്തെയും— ഇവിടെ പേരെടുത്തവരും, നാം കേട്ടുവരുന്ന മറ്റ് അനേകം ദൈത്യരാജന്മാരും ദാനവരാജന്മാരും വിവിധ മനുഷ്യനരേശന്മാരും— എല്ലാവരും കാലപീഡിതരായി ഈ ഭൂമിയെ ഉപേക്ഷിച്ച് പോയി; കാരണം കാലം തന്നെയാണ് പരമബലവാൻ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
That Time (kāla) surpasses all strength: even the greatest rulers—divine, demonic, and human—lose sovereignty and must depart. Therefore one should abandon arrogance about power and cultivate humility and detachment.
Bhishma, instructing in Shanti Parva, cites a long catalogue of famed ancient rulers and mighty beings who once possessed the earth but were all overcome by Time, reinforcing his counsel about the transience of worldly dominion.