Shloka 13
Brāhmaṇa-kṛtya, Āśrama-niyama, and Dāna-prasaṃsā
Duties of the Brāhmaṇa, āśrama discipline, and praise of giving
पययिह्न्यमानानामभियोक्ता न विद्यते | दुःखमेतत् तु यद् द्वेष्टा कर्ताहमिति मन्यते
paryāyihnyamānānām abhiyoktā na vidyate | duḥkham etat tu yad dveṣṭā kartāham iti manyate ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—കാലക്രമത്തിൽ എത്തുന്ന സുഖദുഃഖങ്ങളാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പീഡിതരാകുന്നവർക്കു, ആ ദുഃഖത്തിന് മറ്റൊരു കുറ്റാരോപകൻ ഇല്ല—പുറത്തൊരു കുറ്റക്കാരനും ഇല്ല. യഥാർത്ഥ ദുഃഖം ഇതാണ്: മനുഷ്യൻ നിലവിലെ വേദനയെ ദ്വേഷിച്ച് ‘ഞാനാണ് ഇതിന്റെ കർത്താവ്’ എന്നു കരുതുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Pleasure and pain arise in the natural course of time; blaming an external agent is misguided. Suffering deepens when one reacts with aversion and falsely identifies as the autonomous doer—“I am the maker of this”—instead of seeing experiences as time-conditioned and to be borne with equanimity.
In the Shanti Parva’s instruction to Yudhishthira, Bhishma continues his ethical-philosophical counsel, explaining how wise understanding of time, causality, and non-attachment reduces grief and prevents the mind from creating an enemy or culprit for inevitable life experiences.