Shloka 46
कालनिर्णयः, युगधर्मवर्णनम्, सृष्टिक्रमश्च
Time-Reckoning, Yuga-Dharma, and the Sequence of Creation
शचीपति इन्द्र! न मैं कर्ता हूँ, न तुम कर्ता हो और न कोई दूसरा ही कर्ता है। काल बारी-बारीसे अपनी इच्छाके अनुसार सम्पूर्ण लोकोंका उपभोग करता है ।। मासमासार्धवेश्मानमहोरात्राभिसंवृतम् । ऋतुद्वारं वर्षमुखमायुर्वेदविदो जना:,वेदवेत्ता पुरुष कहते हैं कि मास और पक्ष कालके आवास (शरीर) हैं। दिन और रात उसके आवरण (वस्त्र) हैं। ऋतुएँ द्वार (मन-इन्द्रिय) हैं और वर्ष मुख है। वह काल आयुस्वरूप है
śakra uvāca | śacīpate indra! na mayi kartā, na tvaṃ kartā, na ca kaścid anya eva kartā | kālaḥ krameṇa svecchayā samastān lokān upabhuṅkte || māsamāsārdha-veśmānam ahorātrābhi-saṃvṛtam | ṛtu-dvāraṃ varṣa-mukham āyur veda-vido janāḥ ||
ശക്രൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ശചീപതി ഇന്ദ്രാ! ഞാൻ കർത്താവല്ല; നീയും കർത്താവല്ല; മറ്റാരും കർത്താവല്ല. കാലം തന്നെയാണ് ക്രമാനുസാരമായി തന്റെ ഇച്ഛപ്രകാരം സർവ്വലോകങ്ങളെയും അനുഭവിച്ച് ഭുജിക്കുന്നത്. വേദജ്ഞർ പറയുന്നു—മാസങ്ങളും പക്ഷങ്ങളും കാലത്തിന്റെ വാസസ്ഥലം; പകലും രാത്രിയും അതിന്റെ ആവരണം; ഋതുക്കൾ അതിന്റെ വാതിലുകൾ; വർഷം അതിന്റെ വായ്; കാലം തന്നെയാണ് ആയുസ്സിന്റെ സ്വരൂപം.
श॒क्र उवाच