Shloka 16
पुरुषार्थस्य चाभावे नास्ति कश्चिच्च कारक: । स्वयं न कुर्वतस्तस्य जातु मानो भवेदिह,पुरुषका प्रयत्न न होनेसे कोई पुरुष कर्ता नहीं हो सकता; परंतु स्वयं कभी न करते हुए भी उसे इस जगत्में कर्तापनका अभिमान हो जाता है
puruṣārthasya cābhāve nāsti kaścit ca kārakaḥ | svayaṃ na kurvatas tasya jātu māno bhaved iha ||
പുരുഷാർത്ഥമില്ലെങ്കിൽ ആരും യഥാർത്ഥത്തിൽ കർത്താവല്ല; എങ്കിലും സ്വയം ഒന്നും ചെയ്യാതിരുന്നിട്ടും ഈ ലോകത്ത് ‘ഞാനാണ് കർത്താവ്’ എന്ന അഹങ്കാരം അവനിൽ ഉദിക്കുന്നു.
प्रह्माद उवाच
Educational Q&A
True agency depends on deliberate personal effort (puruṣārtha). Yet people often develop the ego-notion of doership (māna) even when they have not actually acted—highlighting how pride and self-attribution can arise independent of real causation.
In Śānti Parva’s reflective discourse, Prahlāda is speaking as a moral-philosophical instructor, critiquing the mistaken sense of ‘I am the doer’ and urging discernment about effort, causality, and the ego.