Shloka 9
ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविध: कार्यसंग्रह: । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्व॒ स््वभावश्लेतना मन: । प्राणापानौ विकारश्न धातवश्चात्र निःसृता:,शरीरमें ज्ञान (बुद्धि), ऊष्मा (जठरानल) तथा वायु (प्राण)--इनका समुदाय समस्त कर्मोका संग्राहक-गण है; क्योंकि इन्हींसे इन्द्रिय, इन्द्रियोंक विषय, स्वभाव, चेतना, मन, प्राण, अपान, विकार और धातु प्रकट हुए हैं
jñānam ūṣmā ca vāyuś ca trividhaḥ kāryasaṅgrahaḥ | indriyāṇīndriyārthāś ca svabhāvaś cetanā manaḥ | prāṇāpānau vikārāś ca dhātavaś cātra niḥsṛtāḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ജ്ഞാനം (വിവേകബുദ്ധി), ഊഷ്മ (ജഠരാഗ്നി), വായു (പ്രാണൻ) — ഇവ മൂന്നും ചേർന്ന ത്രിവിധ സമുച്ചയമാണ് എല്ലാ കർമ്മപ്രവർത്തനങ്ങളെയും സമാഹരിച്ച് നിലനിർത്തുന്നത്. ഇവയിൽ നിന്നാണ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളും, സ്വഭാവം, ചേതന, മനസ്, പ്രാണ-അപാനങ്ങൾ, വികാരങ്ങൾ, ധാതുക്കൾ എന്നിവ ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a foundational triad—intellect/knowledge (jñāna or buddhi), bodily heat (ūṣmā), and vital wind (vāyu/prāṇa)—as the coordinating basis of embodied functioning. From this triad emerge the senses and their objects, mind and consciousness, vital currents like prāṇa and apāna, and the body’s transformations and constituents, implying that ethical self-mastery begins with understanding the roots of perception and action.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the nature of the self and body. Here he shifts into an analytical account of embodied life, explaining how core principles generate the faculties and processes that drive human action, supporting the broader teaching on restraint, insight, and right conduct.