Shloka 40
Śakra–Namuci-saṃvāda: Śoka-nivāraṇa and Daiva-vicāra
Indra and Namuci on grief, composure, and inevitability
एतदाहुः समाहार क्षेत्रमध्यात्मचिन्तका: । स्थितो मनसि यो भाव: स वै क्षेत्रज्ञ उच्यते,अध्यात्मतत्त्वका चिन्तन करनेवाले विद्वान् इस शरीर और इन्द्रियोंके संघातको क्षेत्र कहते हैं और मनमें जो चेतन सत्ता स्थित है, वही क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) कहलाता है
etad āhuḥ samāhāraṃ kṣetram adhyātma-cintakāḥ | sthito manasi yo bhāvaḥ sa vai kṣetrajña ucyate ||
അധ്യാത്മതത്ത്വം ചിന്തിക്കുന്ന പണ്ഡിതർ ഈ ശരീരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ചേർന്ന സമാഹാരത്തെ ‘ക്ഷേത്രം’ എന്നു പറയുന്നു. മനസ്സിൽ അധിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്ന ചൈതന്യസത്ത—അനുഭവത്തെ അറിയുകയും പ്രകാശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന അന്തർബോധം—അതേ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞൻ’ (ജീവാത്മാവ്) എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between the ‘field’ (kṣetra)—the composite of body and senses—and the ‘knower of the field’ (kṣetrajña)—the conscious principle that experiences and knows. Ethical clarity arises from not confusing the changing body-mind with the witnessing self.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and inner knowledge, Bhishma teaches Yudhishthira a philosophical framework: defining the body-sense complex as the arena of experience and identifying the indwelling consciousness as the true knower.