Shloka 38
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
तथा हि मुसलैह्हन्यु: शरीरं तत् पुनर्भवेत् । पृथग्ज्ञानं यदन्यच्च येनैतन्नोपपद्यते,यदि कहें, देवदत्तके ज्ञानसे यज्ञदत्तका ज्ञान पृथक् एवं विजातीय है, सजातीय विज्ञानधारामें ही कर्म और उसके फलका भोग प्राप्त होता है; अतः देवदत्तके किये हुए कर्मका भोग यज्ञदत्तको नहीं प्राप्त हो सकता, उस कारण पूर्वाक्त दोषकी आपत्ति सम्भव नहीं है, तब हम यह पूछते हैं कि आपके मतमें जो यह सादृश्य या सजातीय विज्ञान उत्पन्न होता है, उसका उपादान क्या है? यदि पूर्वक्षणवर्ती विज्ञानको ही उपादान बताया जाय तो यह ठीक नहीं है; क्योंकि वह विज्ञान नष्ट हो चुका और यदि पूर्वक्षणवर्ती विज्ञानका नाश ही उत्तरक्षणवर्ती सजातीय विज्ञानकी उत्पत्तिमें कारण है, तब तो यदि कुछ लोग किसीके शरीरको मूसलोंसे मार डालें तो उस मरे हुए शरीरसे भी दूसरे शरीरकी पुनः उत्पत्ति हो सकती है (अत: यह मत ठीक नहीं है)
tathā hi musalaiḥ hanyuḥ śarīraṃ tat punar bhavet | pṛthagjñānaṃ yad anyac ca yenaitan nopapadyate ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— ഈ ന്യായം സ്വീകരിച്ചാൽ, മുശലങ്ങളാൽ അടിച്ചു ശരീരം നശിപ്പിച്ചാലും അതേ ശരീരം വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കാമെന്ന അനർത്ഥം വരും. ‘ഇത് ഇങ്ങനെ വരില്ല; ഇതിനെ തടയുന്ന വേറൊരു വ്യത്യസ്ത ജ്ഞാനം ഉണ്ട്’ എന്ന് നിങ്ങൾ പറയുകയാണെങ്കിൽ, ഞങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു—നിങ്ങൾ പ്രതിപാദിക്കുന്ന സജാതീയ ജ്ഞാനപ്രവാഹത്തിന് ഉപാദാനം എന്ത്? മുൻക്ഷണ ജ്ഞാനമാണ് ഉപാദാനം എങ്കിൽ അത് ശരിയല്ല; അത് ഇതിനകം നശിച്ചിരിക്കുന്നു. മുൻക്ഷണ ജ്ഞാനത്തിന്റെ നാശം തന്നെയാണ് അടുത്ത സദൃശ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഉത്പത്തിക്കു കാരണം എങ്കിൽ, വെറും നാശം കൊണ്ടുതന്നെ മുശലങ്ങളാൽ നശിച്ച ശരീരത്തിൽ നിന്നുമെങ്കിലും മറ്റൊരു ശരീരം ഉദ്ഭവിക്കേണ്ടിവരും—ഇത് അംഗീകരിക്കാനാവില്ല।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma presses a causal-logic critique: if one claims a continuous ‘similar’ cognition arises without a persisting basis—either from a vanished prior cognition or from its mere destruction—then the theory yields absurd consequences. A coherent account of karmic continuity and rebirth requires an intelligible causal substrate or linkage, not mere momentary cessation.
In Shanti Parva’s philosophical discussion, Bhishma addresses an opponent’s claim that different persons’ cognitions are wholly distinct, so one person cannot experience another’s karmic results. Bhishma challenges the opponent to explain what underlies the supposed homogeneous stream of cognition, using the ‘body smashed by clubs re-arising’ analogy to show the flaw in making mere destruction a cause.