Shloka 33
Śrī–Indra–Bali Saṃvāda: The Departure and Fourfold Placement of Lakṣmī
अविद्यां क्षेत्रमाहुरहि कर्म बीज॑ तथा कृतम् । तृष्णा संजननं स्नेह एष तेषां पुनर्भव:
avidyāṁ kṣetram āhur hi karma bījaṁ tathā kṛtam | tṛṣṇā sañjananaṁ sneha eṣa teṣāṁ punarbhavaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— “അവർ അവിദ്യയെ ക్షേത്രമെന്നു പറയുന്നു; മുൻജന്മങ്ങളിൽ ചെയ്ത കർമ്മം വിത്ത്; തൃഷ്ണയാണ് മുള പൊട്ടാൻ കാരണമാകുന്ന സ്നേഹ—ജലം. അവരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇതാണ് പുനർഭവത്തിന്റെ രീതി.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Rebirth is explained through an agricultural metaphor: ignorance provides the ‘field’ for bondage, past actions supply the ‘seed’ of future experience, and craving/attachment acts like ‘moisture’ that makes the seed sprout again as renewed existence. Reducing ignorance and craving is implied as the ethical-spiritual remedy.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he summarizes a doctrinal account of how saṁsāra continues—linking avidyā, karma, and tṛṣṇā as the causal chain behind repeated birth.