Previous Verse
Next Verse

Shloka 21

बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency

Mahābhārata 12.217

रजोवर्ज्यो5प्ययं देही देहवाउछब्दवच्चरेत्‌ । कार्यरव्याहतमतिर्वैराग्यात्‌ प्रकृती स्थित:,योगपरायण योगीकी बुद्धि कार्योद्वारा व्याहत नहीं होती। वह वैराग्यवश अपने स्वभावमें स्थित रहता है, रजोगुणसे रहित होता है तथा देहथधारी होकर भी शब्दकी भाँति अबाध गतिसे सर्वत्र विचरण करता है

bhīṣma uvāca | rajovarjyo ’py ayaṃ dehī dehavān śabdavac caret | kāryair avyāhatamatir vairāgyāt prakṛtau sthitaḥ | yogaparāyaṇo yogī ||

ഈ യോഗപരായണ യോഗി ദേഹധാരിയായിരിക്കെ പോലും രജോഗുണത്തിന്റെ കലക്കത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാണ്. ശബ്ദംപോലെ അവൻ എല്ലായിടത്തും തടസ്സമില്ലാതെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. പ്രവർത്തികളുടെ ആവശ്യങ്ങൾ അവന്റെ ബുദ്ധിയെ തകർക്കുന്നില്ല; വൈരാഗ്യത്താൽ അവൻ തന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

रजः-वर्ज्यःfree from rajas
रजः-वर्ज्यः:
Karta
TypeAdjective
Rootरजस् + वर्ज्य (√वृज्/√वर्ज्)
FormMasculine, Nominative, Singular
अपिeven/also
अपि:
TypeIndeclinable
Rootअपि
अयम्this (one)
अयम्:
Karta
TypePronoun
Rootइदम्
FormMasculine, Nominative, Singular
देहीembodied being
देही:
Karta
TypeNoun
Rootदेहिन्
FormMasculine, Nominative, Singular
देह-वत्having a body
देह-वत्:
Karta
TypeAdjective
Rootदेह + वत्
FormMasculine, Nominative, Singular
शब्द-वत्like sound
शब्द-वत्:
TypeAdjective
Rootशब्द + वत्
FormMasculine, Nominative, Singular
चरेत्should move/wander
चरेत्:
TypeVerb
Root√चर्
FormOptative (Vidhi-lin), 3rd, Singular, Parasmaipada
कार्य-अव्याहत-मतिḥone whose mind is not obstructed in action
कार्य-अव्याहत-मतिḥ:
Karta
TypeNoun
Rootकार्य + अव्याहत + मति
FormMasculine, Nominative, Singular
वैराग्यात्from/owing to dispassion
वैराग्यात्:
Apadana
TypeNoun
Rootवैराग्य
FormNeuter, Ablative, Singular
प्रकृतौin (his) nature
प्रकृतौ:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रकृति
FormFeminine, Locative, Singular
स्थितःstanding/abiding
स्थितः:
Karta
TypeAdjective
Rootस्थित (√स्था)
FormMasculine, Nominative, Singular

भीष्म उवाच

B
Bhīṣma
Y
yogī
R
rajas
Ś
śabda (sound)