Shloka 15
बलीन्द्रसंवादः — Kāla, Anityatā, and the Limits of Agency
Mahābhārata 12.217
Devanagari script
त्रैलोक्यं तपसा व्याप्तमन्तर्भूतेन भास्वता । सूर्यश्च चन्द्रमाश्नैव भासतस्तपसा दिवि,आन्तरिक तप चैतन्यमय प्रकाशसे युक्त है। उसके द्वारा तीनों लोक व्याप्त हैं। आकाशमें सूर्य और चन्द्रमा भी तपसे ही प्रकाशित हो रहे हैं
Transliteration
trailokyaṁ tapasā vyāptam antarbhūtena bhāsvatā | sūryaś ca candramāś caiva bhāsatas tapasā divi ||
Translation
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—അന്തരത്തിൽ വസിക്കുന്ന ദീപ്തിമയമായ തപസ്സാൽ ത്രിലോകവും വ്യാപ്തമാണ്. ആകാശത്തിൽ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും പോലും തപസ്സിന്റെ ശക്തിയാൽ തന്നെ പ്രകാശിക്കുന്നു.
Word by Word
त्रैलोक्यम्the three worlds
त्रैलोक्यम्:
Karta
TypeNoun
Rootत्रैलोक्य
FormNeuter, Nominative, Singular
तपसाby austerity / by heat (tapas)
तपसा:
Karana
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
व्याप्तम्pervaded
व्याप्तम्:
Karma
TypeVerb
Rootव्याप्
Formक्त (past passive participle), Neuter, Nominative, Singular, passive/resultative
अन्तर्भूतेनby the indwelling / by what has entered within
अन्तर्भूतेन:
Karana
TypeAdjective
Rootअन्तर्भू
Formक्त (past passive participle), Masculine/Neuter, Instrumental, Singular
भास्वताby the luminous (one/thing)
भास्वता:
Karana
TypeAdjective
Rootभास्वत्
FormMasculine/Neuter, Instrumental, Singular
सूर्यःthe sun
सूर्यः:
Karta
TypeNoun
Rootसूर्य
FormMasculine, Nominative, Singular
चand
च:
TypeIndeclinable
Rootच
चन्द्रमाःthe moon
चन्द्रमाः:
Karta
TypeNoun
Rootचन्द्रमस्
FormMasculine, Nominative, Singular
एवindeed / only
एव:
TypeIndeclinable
Rootएव
भासतः(they two) shine
भासतः:
TypeVerb
Rootभास्
FormLat (present), Parasmaipada, Third, Dual
तपसाby tapas / by heat
तपसा:
Karana
TypeNoun
Rootतपस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
दिविin heaven / in the sky
दिवि:
Adhikarana
TypeNoun
Rootदिव्
FormFeminine, Locative, Singular
Speaker
भीष्म उवाच
Characters & Entities
B
BhishmaT
Trailokya (three worlds)T
TapasS
Surya (Sun)C
Chandra (Moon)D
Dyaus/Div (sky/heaven)Verse Rasa (Emotional Essence)
Geographic Context
Sandhi Notes