Shloka 11
संयोगलक्षणोत्पत्ति: कर्मणा गृह्ते यथा । करणै: कर्मनिर्वृत्ति: कर्ता यद् यद् विचेष्टते । कीर्त्यते शब्दसंज्ञाभि: को5हमेषो5प्यसाविति,प्रकृति और पुरुषके संयोगसे चराचर जगत्की उत्पत्ति होती है, जो कर्मसे ही जानी जाती है। जीव मन-इन्द्रियोंद्वारा कर्म करता है। वह जिस-जिस कर्मको करता है, उस-उसका कर्ता कहलाता है। 'कौन' “मैं' “यह” और “वह'--इन शब्दों एवं संज्ञाओंद्वारा उसीका वर्णन किया जाता है
saṃyoga-lakṣaṇotpattiḥ karmaṇā gṛhyate yathā | karaṇaiḥ karma-nirvṛttiḥ kartā yad yad viceṣṭate | kīrtyate śabda-saṃjñābhiḥ ko’ham eṣo’py asāv iti ||
പ്രകൃതിയും പുരുഷനും ചേർന്നുള്ള സംയോഗലക്ഷണത്താൽ ചല-അചലമായ ലോകം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അത് കർമ്മവും കർമ്മഫലവും കൊണ്ടാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഈ ദേഹധാരി മനസ്സും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും എന്ന കരണമാർഗ്ഗം കർമ്മം നിർവഹിക്കുന്നു; ഏത് ഏത് കർമ്മം ചെയ്യുമോ, അതിന്റെ കർത്താവെന്നു തന്നെയാണ് അവൻ പറയപ്പെടുന്നത്. ‘ആർ?’, ‘ഞാൻ’, ‘ഇത്’, ‘അത്’—ഇത്തരം പദസഞ്ജ്ഞകളാൽ ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ അവനെ തന്നെ വിവరిచ്ചു നിശ്ചയിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Identity as “doer” is a conventional designation arising in the domain of karma: when consciousness (Puruṣa) is conjoined with nature (Prakṛti), actions occur through instruments like mind and senses, and on that basis one is labeled “I/this/that” and held to agency.
In the Śānti Parva’s instruction on liberation-oriented ethics and philosophy, Bhīṣma explains to the inquirer how the world-process and personal identity are understood through action, and how linguistic labels of selfhood track performed deeds rather than an ultimate, independent agent.