Shloka 4
इन्द्र–बलि संवादः
The Dialogue of Indra and Bali on Fortune, Humility, and Restraint
अत्राह को न्वयं भाव: स्वप्ने विषयवानिव । प्रलीनैरिन्द्रियैदेही वर्तते देहवानिव,यहाँ पूर्व पक्ष यह प्रश्न उठाता है कि स्वप्नमें जो यह देहादि पदार्थ दिखायी देता है, क्या है? (सत्य है या असत्य? यदि कहें कि सत्य है तो ठीक नहीं; क्योंकि) स्वप्रावस्थामें सब कुछ विषयोंसे सम्पन्न-सा दिखायी देनेपर भी वास्तवमें वहाँ कोई विषय नहीं होता, सारी इन्द्रियाँ उस समय मनमें विलीन हो जाती हैं। उन्हीं इन्द्रियोंसे देहाभिमानी जीव देहधारी- जैसा बर्ताव करता है। और यदि कहें कि स्वप्नके पदार्थ असत्य हैं तो यह भी ठीक नहीं; क्योंकि जो सर्वथा असत् है, (जैसे आकाशका पुष्प) उसकी प्रतीति ही नहीं होती
atrāha ko nv ayaṃ bhāvaḥ svapne viṣayavān iva | pralīnair indriyaiḥ dehī vartate dehavān iva ||
ഇവിടെ ഒരു സംശയം ഉയരുന്നു—സ്വപ്നത്തിൽ വിഷയങ്ങളുള്ളതുപോലെ തോന്നുന്ന ഈ അനുഭവത്തിന്റെ നില എന്ത്? കാരണം ആ സമയത്ത് ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ലീനമായിരിക്കും; എന്നിട്ടും ദേഹധാരി ജീവൻ ദേഹവാനായതുപോലെ വിഷയങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിനാൽ സ്വപ്നം ലളിതമായി സത്യമോ അസത്യമോ എന്നു പറയാനാകില്ല—ഇതിന്റെ സ്വഭാവം വ്യക്തമാക്കാൻ ചോദ്യം ഉന്നയിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a philosophical problem: in dream, experiences appear object-filled and embodied, even though the senses are inactive. This challenges simple labels of ‘real’ or ‘unreal’ and prepares the ground for inquiry into how consciousness constructs experience and what the self is apart from sensory operation.
In the Shanti Parva’s instruction on liberation-oriented wisdom, Bhishma introduces (or reports) a pūrvapakṣa-style doubt: if dream-objects are not present and the senses are merged, how does the experiencer still act as if embodied? The question sets up the subsequent resolution about the nature of perception, mind, and the self.