Shloka 8
दमप्रशंसा — Praise of Self-Restraint
Dama
प्रकृत्या क्षेत्रभूतास्ता नस: क्षेत्रज्ञलक्षणा: । तस्मादेवाविशेषेण नरो5तीयाद् विशेषत:,स्त्रियाँ प्रकृतिके तुल्य हैं; अतः क्षेत्रस्वरूपा हैं और पुरुष क्षेत्रज्रूप हैं (जैसे प्रकृति अज्ञानी पुरुषको बाँधती है, उसी प्रकार ये स्त्रियाँ पुरुषोंको अपने मोहजालमें बाँध लेती हैं), इसलिये सामान्यतः प्रत्येक पुरुषको विशेष प्रयत्नपूर्वक स्त्रीके संसर्गसे दूर रहना चाहिये
bhīṣma uvāca | prakṛtyā kṣetrabhūtās tā nārīḥ kṣetrajña-lakṣaṇāḥ | tasmād evāviśeṣeṇa naro ’tīyād viśeṣataḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—സ്ത്രീകൾ സ്വഭാവതഃ ‘ക്ഷേത്രം’ ആകുന്നു; പുരുഷൻ ‘ക്ഷേത്രജ്ഞ’ ലക്ഷണമുള്ളവൻ. അതിനാൽ പൊതുവായ നിയമമായി, പ്രത്യേക ജാഗ്രതയോടെ പുരുഷൻ സ്ത്രീസംഗത്തിൽ നിന്ന് അകലം പാലിക്കണം—മോഹവും ആസക്തിയും ബന്ധിപ്പിക്കാതിരിക്കുവാൻ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a Sāṅkhya-style contrast of kṣetra (field of experience) and kṣetrajña (knower) to urge vigilance against attachment; ethically, it emphasizes self-restraint and guarding the mind from मोह (delusion) that can arise through sensual association.
In Śānti Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and disciplines conducive to peace and liberation; here he offers a cautionary maxim about avoiding entanglement in desire, expressed through the kṣetra–kṣetrajña framework.