Shloka 31
Vimokṣa-niścaya: Pañcaśikha’s Analysis of Aggregates, Guṇas, and Tyāga (मोक्षनिर्णयः)
अथवा बुद्धिको वशमें करनेके लिये शास्त्रविहित मन्त्रयुक्त यज्ञादि कर्मको कुछ लोग दोषयुक्त बताते हैं; परंतु वह मन्त्रयुक्त यज्ञादि धर्म भी निष्कामभावसे किये जानेपर वैराग्यका हेतु है। तथा शुद्ध धर्म--शम, दम आदिके निरन्तर पालनमें भी वही निमित्त बनता है ।। रजसाथधर्मयुक्तानि कार्याण्यपि समाप्रुते । अर्थयुक्तानि चात्यर्थ कामान् सर्वाश्व सेवते,मनुष्य रजोगुणके अधीन होनेपर उसके द्वारा भाँति-भाँतिके अधर्मयुक्त एवं अर्थयुक्त कर्म करने लगता है, तथा वह सम्पूर्ण भोगोंका अत्यन्त आसक्तिपूर्वक सेवन करता है
athavā buddhiko vaśaṃ meṃ karane ke liye śāstravihita mantrayukta yajñādi karmako kucha loga doṣayukta batāte haiṃ; paraṃtu vah mantrayukta yajñādi dharma bhī niṣkāmabhāvase kiye jāne para vairāgyakā hetu hai. tathā śuddha dharma—śama, dama ādike nirantara pālanameṃ bhī vahī nimitta banatā hai. rajasātha dharmayuktāni kāryāṇyapi samāprute. arthayuktāni cātyartha kāmān sarvāśva sevate.
ഭീഷ്മൻ വിശദീകരിച്ചു—ബുദ്ധിയെ നിയന്ത്രിക്കാനായി ശാസ്ത്രം നിർദേശിച്ച മന്ത്രസഹിത യജ്ഞാദി കർമങ്ങളെയും ചിലർ ദോഷമുള്ളവയെന്ന് കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു. എന്നാൽ അതേ മന്ത്രയുക്ത യജ്ഞാദി ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ നിഷ്കാമഭാവത്തോടെ ചെയ്താൽ വൈരാഗ്യത്തിന് കാരണമാകുന്നു; അതുപോലെ ശുദ്ധധർമ്മമായ ശമ-ദമാദികളുടെ നിരന്തരാനുഷ്ഠാനത്തിനും സഹായകമാകുന്നു. മറുവശത്ത്, മനുഷ്യൻ രജോഗുണത്തിന്റെ അധീനനായാൽ അവന്റെ പ്രവൃത്തികൾ അധർമ്മവും സ്വാർത്ഥലക്ഷ്യങ്ങളും ചേർന്ന് കുഴഞ്ഞുപോകുന്നു; പിന്നെ അവൻ എല്ലാ ഭോഗങ്ങളും അത്യന്തം ആസക്തിയോടെ അനുഭവിക്കുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Scripturally prescribed, mantra-based ritual actions are not inherently obstacles; when performed without desire for personal reward, they can cultivate detachment and support inner disciplines like śama (mental restraint) and dama (sense-control). Conversely, when dominated by rajas, a person’s actions become mixed with self-interest and drift toward adharma and compulsive enjoyment.
In Bhishma’s instruction to Yudhishthira in the Śānti Parva, he contrasts two orientations to action: (1) ritual and duty performed in a desireless spirit that purifies and steadies the mind, and (2) action driven by rajas, which turns even ordinary undertakings into pleasure- and profit-centered behavior, leading to moral decline.