Shloka 21
सम्मोहकं तमो विद्यात् कृष्णमज्ञानसम्भवम् | प्रीतिदुःखनिबद्धांश्व समस्तांस्त्रीनथो गुणान्,अहंकार सात्त्विक, राजस और तामस तीन प्रकारका होता है। तमोगुण मोहमें डालनेवाला तथा अन्धकारके समान काला है। उसे अज्ञानसे उत्पन्न हुआ समझना चाहिये। प्रीति उत्पन्न करनेवाले भाव सात्त्विक हैं और दुःख देनेवाले राजस। इस प्रकार इन समस्त त्रिविध गुणोंका स्वरूप जानना चाहिये
bhīṣma uvāca | sammohakaṃ tamo vidyāt kṛṣṇam ajñāna-sambhavam | prīti-duḥkha-nibaddhāṃś ca samastāṃs trīn atho guṇān |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—തമസ് മോഹത്തിലാഴ്ത്തുന്ന ശക്തിയാണെന്ന് അറിയണം; അത് അന്ധകാരത്തെപ്പോലെ കറുത്തതും അജ്ഞാനത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതുമാണ്. സർവ്വജീവികളെയും ബന്ധിക്കുന്ന ത്രിഗുണങ്ങളിൽ, പ്രീതിയും തൃപ്തിയും ഉളവാക്കുന്ന ഭാവങ്ങൾ സാത്ത്വികം; ദുഃഖം ജനിപ്പിക്കുന്നവ രാജസം. ഇങ്ങനെ ത്രിഗുണങ്ങളുടെ സ്വഭാവം തിരിച്ചറിയണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma defines the ethical-psychological markers of the guṇas: tamas is delusion and darkness arising from ignorance; sattva is associated with clarity and pleasant, affectionate states; rajas is associated with agitation that culminates in suffering. The teaching urges discernment of these inner forces to guide conduct toward dharma.
In the Shanti Parva’s instruction on right living and inner discipline, Bhishma continues his counsel by classifying mental dispositions through the framework of the three guṇas, explaining how they manifest and how they bind beings.