Shloka 8
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
अव्यक्तनाभं व्यक्तारं विकारपरिमण्डलम् । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्र स्निग्धाक्षं वर्तते ध्रुवम्,यह जन्म-मरणका प्रवाहरूप संसार चक्रके समान घूम रहा है। अव्यक्त उसकी नाभि है। व्यक्त (देह और इन्द्रिय आदि) उसके अरे हैं। सुख-दुःख, इच्छा आदि विकार इसकी नेमि हैं। आसक्ति धुरा है। यह चक्र निश्चितरूपसे घूमता रहता है। क्षेत्रज्ञ (जीवात्मा) इस चक्रपर चालक बनकर बैठा हुआ है
Bhīṣma uvāca: avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāraparimaṇḍalam | kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഈ സംസാരചക്രം ഉറപ്പോടെ, ഇടവിടാതെ തിരിയുന്നു. അവ്യക്തം അതിന്റെ നാഭി; വ്യക്തരൂപങ്ങൾ—ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മുതലായവ—അതിന്റെ അരം; സുഖദുഃഖം, ഇച്ഛ മുതലായ വികാരങ്ങൾ അതിന്റെ വലം; ആസക്തി അതിന്റെ അക്ഷം. ക്ഷേത്രജ്ഞൻ (ജീവാത്മാവ്) അതിൽ സാരഥിപോലെ അധിഷ്ഠിതനാണ്. ഇങ്ങനെ ജനനമരണപ്രവാഹം ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents saṃsāra as a wheel driven by attachment: the unmanifest ground becomes manifest experience, producing changing states like pleasure, pain, and desire. The kṣetrajña (self) is implicated as the ‘driver’ so long as it identifies with the wheel; freedom lies in discerning this mechanism and loosening attachment.
In the Śānti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhiṣṭhira on liberation-oriented dharma. Here he uses a vivid metaphor—the wheel—to explain how embodied life revolves through birth and death under the forces of manifestation and mental modifications.