Shloka 1
जनकस्य मोक्षमार्गप्रश्नः तथा पञ्चशिखोपदेश-प्रस्तावः | Janaka’s Path to Liberation: Prelude to Pañcaśikha’s Instruction
ऑपनआक्रात [छ। अ्--क्ाजण एकादशाधिकद्वधिशततमो<्ध्याय: संसारचक्र और जीवात्माकी स्थितिका वर्णन गुरुर्वाच चतुर्विधानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । अव्यक्तप्रभवान्याहुरव्यक्तनिधनानि च । अव्यक्तलक्षणं विद्यादव्यक्तात्मात्मकं मन:,गुरुजी कहते हैं--वत्स! जरायुज, अण्डज, स्वेदज और उद्धिज्ज--ये चार प्रकारके जो स्थावर और जड़म प्राणी हैं, वे सब अव्यक्तसे उत्पन्न हुए बताये गये हैं और अव्यक्तमें ही उन सबका लय होता है। जिसका कोई लक्षण व्यक्त न हो उसे अव्यक्त समझना चाहिये। मन अव्यक्त प्रकृतिके समान ही त्रिगुणात्मक है
bhīṣma uvāca | guruḥ uvāca—caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca | avyaktaprabhavāny āhur avyaktanidhanāni ca | avyaktalakṣaṇaṃ vidyād avyaktātmātmakam manaḥ |
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഗുരു പറഞ്ഞു—“വത്സാ! സ്ഥാവരവും ചരവും ആയ ഭूतങ്ങൾ നാലുവിധം. അവ അവ്യക്തത്തിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ച് അവ്യക്തത്തിലേക്കുതന്നെ ലയിക്കുന്നു. വ്യക്തമായ ലക്ഷണം ഇല്ലാത്തതിനെ ‘അവ്യക്തം’ എന്നു ഗ്രഹിക്കണം. മനസ്സും അവ്യക്തസ്വഭാവമുള്ളതും ത്രിഗുണാത്മകവുമാണ്.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All beings—whether immobile or mobile—originate from the Unmanifest (avyakta) and ultimately dissolve back into it; the mind itself is also rooted in that unmanifest, tri-guṇa nature. The teaching frames existence as a cyclical emergence and reabsorption, encouraging discernment of the unmanifest ground behind changing forms.
Within Bhīṣma’s instruction in the Śānti Parva, a teacher addresses a disciple and begins a metaphysical explanation of saṃsāra: classification of beings, their source and end in the avyakta, and the status of mind as tri-guṇa and akin to the unmanifest principle.