Shloka 6
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
कथं च सर्वभूतेषु समेषु द्विजसत्तम | सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीता: क्षयोदया:,द्विजश्रेष्ठ) पृथ्वी आदि सम्पूर्ण महाभूत सर्वत्र समान हैं; सम्पूर्ण प्राणियोंके शरीर उन्हींसे निर्मित हुए हैं तो भी उनमें क्षय और वृद्धि--ये दोनों विपरीतभाव क्यों होते हैं?
kathaṁ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama | samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ ||
“ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! ഭൂമി മുതലായ മഹാഭൂതങ്ങൾ എല്ലായിടത്തും ഒരുപോലെ തന്നെയായിരിക്കെ, എല്ലാ ജീവികളുടെയും ശരീരങ്ങൾ അവയിൽ നിന്നുതന്നെ നിർമ്മിതമായിരിക്കെ, ജീവികളിൽ ക്ഷയവും വർദ്ധനവും എന്ന പരസ്പരവിരുദ്ധ അവസ്ഥകൾ എന്തുകൊണ്ട് ഉണ്ടാകുന്നു? അവ ഏതു ക്രമനിയമപ്രകാരം ഉദിച്ച് അസ്തമിക്കുന്നു?”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse frames a philosophical problem: if the material constituents (the great elements) are uniform everywhere, what accounts for unequal outcomes in embodied life—growth and decline? It points toward deeper causal principles beyond mere material sameness, such as differing combinations, conditions, time, and governing laws (dharma/niyati/karma) that regulate manifestation.
In the Śānti Parva’s instructional dialogue, Bhīṣma raises a probing question to a learned brāhmaṇa interlocutor. He challenges a simplistic material explanation of life by asking why opposite states—increase and decrease—appear among beings whose bodies are made from the same universal elements.