Shloka 32
Vyaktāvyakta-Viveka and Nivṛtti as Paramā Gati
Manifest–Unmanifest Discrimination and the Supreme Path of Withdrawal
रसज्ञाने तु जिद्देयं व्याहृते वाक् तथोच्यते । इन्द्रियैविविधैर्युक्त सर्व व्यक्त मनस्तथा
rasajñāne tu jiddeyaṃ vyāhṛte vāk tathocyate | indriyai vividhair yuktaṃ sarvaṃ vyaktaṃ manas tathā ||
രസത്തെ അറിയുന്ന വേളയിൽ അതേ മനസ്സ് ജിഹ്വയായി പറയപ്പെടുന്നു; അത് ഉച്ചരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അതേ മനസ്സ് വാക്ക് എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. വിവിധ ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടു ചേർന്ന് എന്തെല്ലാം വ്യക്തമാകുന്നുവോ, അത് മനസ്സിന്റെ സംയോഗത്തിലൂടെയാണ് തെളിയുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Perception and expression depend on instruments like the senses, speech, and mind; what becomes ‘manifest’ in experience is tied to these faculties, while the teaching implicitly distinguishes the inner knowing principle from the changing operations of sense and mind.
In Shanti Parva, Bhishma continues instructing Yudhishthira on dharma and higher understanding. Here he explains how cognition (e.g., taste), utterance (speech), and mental activity relate to the senses and mind, as part of a broader discourse on the constituents of experience and the path to discernment.