Shloka 11
पवनाच्च महद् व्योम तस्मात् परतरं मन: । मनसो महती बुद्धिर्बुद्धे: कालो महान् स्मृत:
pavanāc ca mahad vyoma tasmāt parataraṁ manaḥ | manaso mahatī buddhir buddheḥ kālo mahān smṛtaḥ ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—വായുവിൽ നിന്നു മഹാവിസ്തൃതമായ ആകാശം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിനപ്പുറം മനസ്സ്. മനസ്സിനേക്കാൾ മഹത്തായതു ബുദ്ധി; ബുദ്ധിയേക്കാൾ മഹത്തായതു കാലം—മഹാശക്തിയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents a hierarchy: wind → space → mind → intellect → Time. It emphasizes that inner faculties (mind and especially intellect) are subtler and more powerful than gross elements, and that Time ultimately surpasses even intellect as the great governing force behind transformation and consequence.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and higher knowledge. Here he is explaining a philosophical ordering of principles—moving from physical elements to psychological faculties and finally to Time—to guide the listener toward discernment and a broader, less ego-bound view of events.