Shloka 20
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
नेन्द्रियर्मनस: सिद्धिर्न बुद्धि बुछाते मन: । न बुद्धिर्बुद्धाते5व्यक्तं सूक्ष्मं त्वेतानि पश्यति,इन्द्रियोंद्रार मनकी सिद्धि नहीं होती अर्थात् इन्द्रियाँ मनको नहीं जानती हैं। मन बुद्धिको नहीं जानता और बुद्धि सूक्ष्म एवं अव्यक्त आत्माको नहीं जानती है; किंतु अव्यक्त आत्मा इन सबको देखता और जानता है
nendriyair manasaḥ siddhir na buddhiḥ budhyate manaḥ | na buddhiḥ budhyate ’vyaktaṃ sūkṣmaṃ tv etāni paśyati ||
ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മനസ്സിനെ അറിയുന്നില്ല; മനസ് ബുദ്ധിയെ അറിയുന്നില്ല; ബുദ്ധി സൂക്ഷ്മമായ അവ്യക്ത ആത്മാവിനെ അറിയുന്നില്ല. എന്നാൽ ആ സൂക്ഷ്മ അവ്യക്ത ആത്മാവുതന്നെ സാക്ഷി—ഇവയെല്ലാം കാണുകയും അറിയുകയും ചെയ്യുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a hierarchy of knowing: senses cannot grasp the mind, mind cannot grasp intellect, and intellect cannot grasp the subtle unmanifest Self; nevertheless the Self is the witnessing principle that illuminates and knows all mental and sensory operations.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he explains an inner analysis of cognition to direct attention away from external faculties toward the witnessing Self as the basis of true knowledge.