Shloka 11
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
अव्यक्तात् प्रसृतं ज्ञानं ततो बुद्धिस्ततो मन: । मनः श्रोत्रादिभिययुक्त शब्दादीन् साधु पश्यति,अव्यक्त परमात्मासे ज्ञान प्रसारित हुआ है। ज्ञानसे बुद्धि और बुद्धिसे मन प्रकट हुआ है। वह मन ही श्रोत्र आदि इन्द्रियोंसे युक्त होकर शब्द आदि विषयोंका भलीभाँति अनुभव करता है
avyaktāt prasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhis tato manaḥ | manaḥ śrotrādibhir yuktaṃ śabdādīn sādhu paśyati ||
അവ്യക്തമായ പരമാത്മാവിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം പ്രസരിക്കുന്നു; ജ്ഞാനത്തിൽ നിന്ന് ബുദ്ധി, ബുദ്ധിയിൽ നിന്ന് മനസ്സ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ആ മനസ്സുതന്നെ ശ്രോത്രാദി ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടുകൂടി ശബ്ദാദി വിഷയങ്ങളെ യഥാവിധി ഗ്രഹിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma outlines a causal sequence of cognition: the Unmanifest is the subtle source from which knowledge emerges; knowledge gives rise to intellect (discrimination), and intellect gives rise to mind (coordination and intention). The mind, when linked to the senses, apprehends sense-objects. The ethical implication is that mastery of conduct begins with understanding and regulating this inner chain—especially the mind’s engagement with the senses.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and higher wisdom. Here he shifts to a philosophical explanation of how perception and inner faculties arise and function, using it as groundwork for self-control and right living.