Shloka 1
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
अपना छा अकाल चतुरराधिकद्विशततमो< ध्याय: आत्मा एवं परमात्माके साक्षात्कारका उपाय तथा महत्त्व मनुर्वाच यथा व्यक्तमिदं शेते स्वप्ने चरति चेतनम् । ज्ञानमिन्द्रियसंयुक्तं तद्धत् प्रेत्म भवाभवौ,मनु कहते हैं--बृहस्पते! जैसे स्वप्लावस्थामें यह स्थूल शरीर तो सोया रहता है और सूक्ष्म शरीर विचरण करता रहता है, उसी प्रकार इस शरीरको छोड़नेपर यह ज्ञानस्वरूप जीवात्मा या तो इन्द्रियोंके सहित पुन: शरीर ग्रहण कर लेता है या सुषुप्तिकी भाँति मुक्त हो जाता है
manur uvāca—yathā vyaktam idaṁ śete svapne carati cetanam | jñānam indriya-saṁyuktaṁ tadvad pretyaṁ bhavābhavau ||
മനു പറഞ്ഞു— ഹേ ബൃഹസ്പതേ! സ്വപ്നാവസ്ഥയിൽ ഈ സ്ഥൂലദേഹം നിദ്രിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ ചൈതന്യസ്വരൂപമായ സൂക്ഷ്മതത്ത്വം സഞ്ചരിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ദേഹം വിട്ടുപോയാൽ ജ്ഞാനസ്വരൂപമായ ജീവാത്മാവ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടുകൂടി വീണ്ടും ദേഹം സ്വീകരിക്കുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ സുഷുപ്തിയെപ്പോലെ നിശ്ചലശാന്തി പ്രാപിച്ച് മോക്ഷം നേടുന്നു।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness is distinct from the gross body: as the dreamer’s awareness operates while the body rests, so the jīva after death either continues with senses into another birth or, when freed from such association, reaches cessation of rebirth (mokṣa).
Within Bhīṣma’s instruction in Śānti Parva, a cited teaching of Manu addressed to Bṛhaspati explains the post-mortem course of the self using the dream-state analogy, framing rebirth versus liberation as outcomes tied to the self’s connection with the senses.