Shloka 3
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
रजस्तम: सत्त्वमथो तृतीयं गच्छत्यसौ स्थानगुणान् विरूपान् | तथेन्द्रियाण्याविशते शरीरी हुताशनं वायुरिवेन्धनस्थम्
Bhīṣma uvāca | rajastamaḥ sattvam atho tṛtīyaṁ gacchaty asau sthānaguṇān virūpān | tathendriyāṇy āviśate śarīrī hutāśanaṁ vāyur ivendhanastham ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഈ ശരീരി ആത്മാവ് രജസ്, തമസ്, മൂന്നാമതായി സത്ത്വം—ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളുടെ വിവിധ നിലകളിലും രൂപങ്ങളിലും പ്രവേശിക്കുന്നു; അവയോട് ബന്ധപ്പെട്ട സുഖ–ദുഃഖാദി ലക്ഷണങ്ങൾ പരസ്പരം വ്യത്യസ്തമാണ്. അതുപോലെ തന്നെ അത് ഇന്ദ്രിയങ്ങളിലേക്കും പ്രവേശിക്കുന്നു—ഇന്ധനത്തിൽ നിവാസിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ വായു കടന്ന് അതിനെ ജ്വലിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, ആത്മാവ് തന്റെ സാന്നിധ്യത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്ക് ചൈതന്യം നൽകി അനുഭവശക്തിയെ ഉണർത്തുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The Self, while distinct, experiences life through the changing modes (guṇas) of nature—sattva, rajas, and tamas. These modes generate different states and qualities (such as pleasure and pain), and the embodied Self ‘enters’ the senses to cognize them, enlivening the faculties the way wind intensifies fire in fuel.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising Yudhiṣṭhira about the inner constitution of experience. He explains how the guṇas shape mental and sensory states and uses the wind-and-fire simile to show how the indwelling Self activates the senses.