Shloka 1
Yoga, Nārāyaṇa as Supreme Principle, and the Emanation of Categories
Sāṅkhya-Yoga Outline
अपन का छा | अफ्-४#-रू- जा तर्याधिकद्विशततमो< ध्याय: शरीर
manur uvāca | yad indriyaiḥ tūpahitaṃ purastāt prāptān guṇān saṃsmarate cirāya | teṣv indriyeṣv apahateṣu paścāt sa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ ||
മനു പറഞ്ഞു—ഹേ ബൃഹസ്പതേ! മുൻപ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളോടൊപ്പം ബന്ധപ്പെട്ടിരുന്ന ആ ചൈതന്യതത്ത്വം തന്നെയാണ് ദീർഘകാലത്തിനു ശേഷം ഒരിക്കൽ അനുഭവിച്ച വിഷയങ്ങളെയും ഗുണങ്ങളെയും സ്മരിക്കുന്നത്. പിന്നീട് ആ വിഷയങ്ങളോടുള്ള ഇന്ദ്രിയബന്ധം മുറിഞ്ഞാലും, ബുദ്ധിയിൽ സംസ്കാരരൂപമായി അവ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതിനാൽ സ്മൃതി ഉദിക്കുന്നു; അതിനാൽ ദേഹം–ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ അതിക്രമിക്കുന്ന, ജ്ഞാനത്തെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന നിത്യപരമാത്മസത്ത്വം സൂചിതമാകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Memory can arise even when the senses are no longer connected to past objects; therefore recollection depends on impressions (saṃskāras) in buddhi and implies a distinct, enduring conscious self that illuminates cognition beyond body and senses.
Within Bhishma’s Shanti Parva discourse on liberation-oriented dharma, an authoritative citation is introduced: Manu explains how recollection works to support the philosophical claim that the self (ātman) is real and enduring, distinct from the changing body, senses, and mental functions.