Shloka 3
नोष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं नाम्लं कषायं मधुरं न तिक्तम् । न शब्दवन्नापि च गन्धवत्त- न्न रूपवत्तत् परमस्वभावम्,वह परमात्मतत्त्व न गर्म है न शीतल, न कोमल है न तीक्ष्ण, न खट्टा है न कसैला, न मीठा है न तीता। शब्द, गन्ध और रूपसे भी वह रहित है। उसका स्वरूप सबसे उत्कृष्ट एवं विलक्षण है
noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ nāmlaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ na tiktam | na śabdavan nāpi ca gandhavattanna rūpavattat paramasvabhāvam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ആ പരമാത്മതത്ത്വം ഉഷ്ണമല്ല, ശീതലമല്ല; മൃദുവല്ല, തീക്ഷ്ണമല്ല; അമ്ലമല്ല, കഷായമല്ല; മധുരമല്ല, തിക്തമല്ല. അതിന് ശബ്ദമില്ല, ഗന്ധമില്ല, രൂപവുമില്ല. അതിന്റെ സ്വഭാവം പരമം—ഇന്ദ്രിയഗുണങ്ങളിൽ നിന്ന് സർവ്വഥാ വ്യത്യസ്തം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the supreme Self (Ātman/Brahman) is not an object of the senses and cannot be described through sensory opposites (hot/cold, sweet/bitter, etc.). By negating sense-qualities, it directs the seeker toward discrimination (viveka) and detachment (vairāgya) as foundations for liberation-oriented dharma.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the listener on higher dharma and liberation. Here he characterizes the supreme principle by denying all sensory attributes, emphasizing that ultimate reality transcends ordinary experience and should be approached through inner knowledge rather than sense-gratification.