Shloka 17
Varāha-avatāra: Viṣṇu’s subterranean intervention and the cosmic nāda (Śānti-parva 202)
यथा समीपे ज्वलतो5नलस्य संतापजं रूपमुपैति कश्चित् | न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति तथैव तद् दृश्यति रूपमस्य,जैसे कोई लोहा आदि पदार्थ समीप जलती हुई आगकी गर्मीसे लाल रंगका हो जाता है और उसमें दाहकताका गुण भी थोड़ी मात्रामें आ जाता है; परंतु वह उसके वास्तविक आन्तरिक रूप और गुणको धारण नहीं करता, उसी प्रकार आत्माका स्वरूप चैतन्यमात्र इन्द्रियादिके समूह शरीरमें दिखायी देता है, किंतु उनका समुदायभूत शरीर वास्तवमें चेतन नहीं होता। एवं समीपस्थ वस्तुका जैसा रूप होता है वैसा ही रूप उस अग्निका भी प्रतीत होने लगता है
yathā samīpe jvalato 'nalasya santāpajaṁ rūpam upaiti kaścit | na cāntaraṁ rūpa-guṇaṁ bibharti tathaiva tad dṛśyate rūpam asya ||
ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ സമീപത്ത് ഇരുമ്പുപോലുള്ള വസ്തു വന്നാൽ താപജന്യമായി ചുവന്നൊളിച്ച്, ദാഹശക്തിയുടെ അല്പാംശം നേടിയതുപോലും തോന്നുമെങ്കിലും, അഗ്നിയുടെ അന്തർഗതമായ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവവും ഗുണങ്ങളും അത് ധരിക്കുന്നില്ല; അതുപോലെ ശുദ്ധചൈതന്യമായ ആത്മാവ് ദേഹ-ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ ദൃശ്യമാകുന്നു, എന്നാൽ ആ സമൂഹം യഥാർത്ഥത്തിൽ ചൈതന്യമല്ല. സമീപ്യം മൂലം ഒരുത്തിന്റെ രൂപം മറ്റൊന്നിൽ പ്രതീതമാകുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness (Ātman) is distinct from the body-sense aggregate; due to proximity and association, the body seems conscious and the Self seems embodied, just as iron near fire seems to take on fire’s nature without truly becoming fire.
In Śānti Parva’s instruction, Bhīṣma continues his philosophical counsel to Yudhiṣṭhira, using a vivid analogy (fire and heated metal) to clarify how mistaken identification arises between the Self and the body.