Shloka 8
प्रजापतयः देवगणाश्च दिशि-दिशि स्थिताः ऋषयः
Prajāpatis, Deva-Groups, and the Ṛṣis Assigned to the Directions
ऋषक््सामसंघांश्व यजूंषि चापि च्छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम् | अधीत्य च व्याकरणं सकल्पं शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेझि,मैंने ऋक्, साम और यजुर्वेदका तथा छन््दका अर्थात् अथर्ववेदका एवं नक्षत्रोंकी गति, निरुक्त, व्याकरण, कल्प और शिक्षाका भी अध्ययन किया है तो भी मैं आकाश आदि पाँचों महाभूतोंके उपादान कारणको न जान सका
ṛk-sāma-saṁghānś ca yajūṁṣi cāpi chandāṁsi nakṣatra-gatiṁ niruktam | adhītya ca vyākaraṇaṁ sa-kalpaṁ śikṣāṁ ca bhūta-prakṛtiṁ na vetsi ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഋക്, സാമ, യജുർവേദങ്ങളുടെ സംഹിതാസമൂഹങ്ങൾ, ഛന്ദസ് (വേദഛന്ദസ്/അഥർവ പരമ്പര), നക്ഷത്രങ്ങളുടെ ഗതി, നിരുക്തം, വ്യാകരണം, കൂടാതെ കല്പവും ശിക്ഷയും പഠിച്ചിട്ടുണ്ട്; എങ്കിലും ആകാശാദി മഹാഭൂതങ്ങളുടെ ഉപാദാനകാരണമാകുന്ന ഭൂതപ്രകൃതിയെ ഞാൻ അറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma highlights that mastery of sacred texts and auxiliary sciences (Vedas, Vedāṅgas, astronomy) does not automatically yield realization of ultimate reality; true wisdom requires insight into the fundamental cause and nature of the elements, not merely accumulated learning.
In the Śānti Parva’s instruction-setting, Bhishma speaks as a teacher reflecting on the scope and limits of his own extensive education, using his confession of not knowing the ‘bhūta-prakṛti’ to steer the discussion toward deeper metaphysical understanding beyond ritual and linguistic expertise.