Shloka 17
प्रजापतयः देवगणाश्च दिशि-दिशि स्थिताः ऋषयः
Prajāpatis, Deva-Groups, and the Ṛṣis Assigned to the Directions
सर्पान् कुशाग्राणि तथोदपानं ज्ञात्वा मनुष्या: परिवर्जयन्ति | अज्ञानतस्तत्र पतन्ति केचि- ज्ज्ञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम्,मनुष्य जब जान लेते हैं कि रास्तेमें सर्प है, कुशोंके काँटे हैं और कुएँ हैं, तब उनसे बचकर निकलते हैं। जो नहीं जानते हैं, ऐसे कितने ही पुरुष उन्हींपर गिर पड़ते हैं। अतः ज्ञानका जो विशिष्ट फल है, उसे तुम प्रत्यक्ष देख लो
sarpān kuśāgrāṇi tathodapānaṃ jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti | ajñānatastatra patanti kecij jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—വഴിയിൽ പാമ്പുകളുണ്ട്, കുശപ്പുല്ലിന്റെ മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രങ്ങളുണ്ട്, കിണറുമുണ്ട് എന്നു അറിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യർ അവയെ ഒഴിവാക്കി സുരക്ഷിതമായി കടന്നുപോകുന്നു. എന്നാൽ അജ്ഞാനത്താൽ ചിലർ അതേ അപകടങ്ങളിൽ വീഴുന്നു. അതിനാൽ നോക്കുക—ജ്ഞാനഫലം എത്ര വിശിഷ്ടവും പ്രത്യക്ഷവുമാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Knowledge has a practical, protective value: recognizing dangers enables avoidance, while ignorance leads to preventable suffering. Bhishma highlights jñāna as an immediately verifiable benefit in ethical life.
In Bhishma’s instruction (Shanti Parva), he uses a simple road-side analogy—snakes, sharp grass, and a well—to show Yudhisthira that discernment and right understanding guide safe conduct, whereas lack of awareness causes people to stumble into harm.