Shloka 8
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
चतुर्लक्षणवर्ज तु चतुष्कारणवर्जितम् | अप्रहर्षमनानन्दमशोकं विगतक्क्लमम्,इतना ही नहीं, वह दृष्टि, श्रुति, मति और विज्ञाति-इन चार लक्षणोंसे रहित हैः। ज्ञानके कारणभूत प्रत्यक्ष, अनुमान, उपमान और शब्द--इन चारोंसे वह परे है। वहाँ इष्ट विषयकी प्राप्तिसे होनेवाले हर्ष और उसके भोगजनित आनन्दका भी अभाव है। वह शोक और श्रमसे भी सर्वथा रहित है
caturlakṣaṇavarjaṃ tu catuṣkāraṇavarjitam | apraharṣam anānandam aśokaṃ vigataklamam ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ആ പരമാവസ്ഥ ദൃഷ്ടി, ശ്രുതി, മതി, വിജ്ഞാതി എന്ന നാലു ലക്ഷണങ്ങളില്ലാത്തതാണ്. പ്രത്യക്ഷം, അനുമാനം, ഉപമാനം, ശബ്ദം—സാധാരണ ജ്ഞാനം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഈ നാലു പ്രമാണങ്ങൾക്കും അതീതം. അവിടെ ഇഷ്ടവിഷയം ലഭിച്ചതിനാൽ ഹർഷമില്ല; അതിന്റെ ഭോഗത്തിൽ നിന്നുള്ള ആനന്ദവും ഇല്ല; അത് ശോകവും ക്ഷീണവും പൂർണ്ണമായി രഹിതമാണ്.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma describes liberation as a condition beyond the ordinary operations of mind and senses and beyond the usual instruments of knowing (pramāṇas). Because it is not an object of acquisition or enjoyment, it is untouched by elation, pleasure, grief, or fatigue—pointing to equanimity and transcendence of worldly dualities.
In the Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and the highest good. Here he characterizes the ultimate state (mokṣa/brahma-nirvāṇa) by negation—explaining what it is not—so the listener does not mistake it for any sensory, emotional, or conceptual experience.