Shloka 20
मनुरुवाच — इन्द्रिय-मनः-ज्ञान-क्रमः
Manu on the hierarchy of senses, mind, and knowledge
ध्यानक्रियापरो युक्तो ध्यानवान् ध्याननिश्चय: । ध्याने समाधिमुत्पाद्य तदपि त्यजति क्रमात्,वह ध्यानरूप क्रियामें ही नित्य तत्पर रहता है, ध्याननिष्ठ हो ध्यानके द्वारा ही तत्त्वका निश्चय कर लेता है, ध्यानमें समाधिस्थ होकर क्रमश: ध्यानरूप क्रियाका भी त्याग कर देता है
dhyānakriyāparo yukto dhyānavān dhyānaniścayaḥ | dhyāne samādhimutpādya tad api tyajati kramāt ||
അവൻ ധ്യാനക്രിയയിൽ നിത്യവും തത്പരനായി, നിയന്ത്രിതനായി, ധ്യാനനിഷ്ഠനായി, ദൃഢനിശ്ചയനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ധ്യാനത്തിലൂടെ സമാധി ഉത്പാദിപ്പിച്ച്, പിന്നെ ക്രമേണ ആ ധ്യാനക്രിയയെയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Meditation is a disciplined means that culminates in samādhi and direct insight; once that culmination is reached, even the act of meditating is gradually relinquished—signifying non-attachment to methods and resting in realized awareness.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhīṣma continues advising on yogic practice: he describes the practitioner’s progression from sustained meditation to samādhi, and then to a stage where the practitioner no longer clings even to the practice itself.