Shloka 15
विचारश्न विवेकश्न वितर्कश्षोपजायते । मुने: समादधानस्य प्रथमं ध्यानमादितः,योगी जब ध्यानका आरम्भ करता है, तब पहले उसके मनमें ध्यानविषयक विचार, विवेक और वितर्क आदि प्रकट होते हैं
vicāraś ca vivekaś ca vitarkaś copajāyate | muneḥ samādhānasya prathamaṃ dhyānam āditaḥ ||
യോഗി-മുനി ധ്യാനാഭ്യാസം ആരംഭിച്ച് മനസ്സിനെ സമാധാനത്തിലേക്ക് ഏകാഗ്രമാക്കാൻ ശ്രമിക്കുമ്പോൾ, തുടക്കത്തിലേ തന്നെ ധ്യാനവിഷയബന്ധമായ ചിന്ത, വിവേകം, വിതർക്കം തുടങ്ങിയ മനോവൃത്തരൂപങ്ങൾ ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ഇതാണ് അന്തർശാസനത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം—മനം വിക്ഷേപത്തിൽ നിന്ന് മാറി വ്യക്തതയിലേക്കു തിരിയാൻ പഠിക്കുന്ന നില।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
At the beginning of meditation, the mind does not become silent immediately; it first produces structured mental activity—reflection (vicāra), discernment (viveka), and reasoning (vitarka). These are presented as natural early signs of concentration developing, guiding the practitioner toward clearer, ethically informed awareness.
In the Śānti Parva’s instruction on dharma and inner discipline, Bhīṣma is teaching about yogic practice. He describes the initial phase of a sage’s meditation: as the yogin starts to concentrate, certain cognitive processes arise around the meditation-object, indicating the mind’s transition from scattered thought to ordered contemplation.