Shloka 40
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा । यथा मत्स्यो जलं॑ चैव सम्प्रयुक्तो तथैव तौ,ये दोनों स््वभावसे ही अलग-अलग हैं तो भी सदा एक-दूसरेसे मिले रहते हैं। ठीक वैसे ही, जैसे मछली और जल एक-दूसरेसे पृथक् होकर भी परस्पर संयुक्त रहते हैं। यही स्थिति बुद्धि और आत्माकी भी है
pṛthagbhūtau prakṛtyā tau samprayuktau ca sarvadā | yathā matsyo jalaṃ caiva samprayukto tathaiva tau ||
ഇരുവരും സ്വഭാവത്തിൽ വേറിട്ടവയാണെങ്കിലും എപ്പോഴും പരസ്പരം സംയുക്തമായിരിക്കുന്നു. മീനും വെള്ളവും വ്യത്യസ്തങ്ങളായിട്ടും ജീവിതാനുഭവത്തിൽ വേർപിരിയാത്ത ബന്ധത്തിൽ ഉള്ളതുപോലെ, ബുദ്ധിയും ആത്മാവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches discernment: the self (ātman) and intellect/mind (buddhi) are inherently distinct, yet in embodied life they operate in constant conjunction. Recognizing this helps one act in dharma without mistaking mental functions for the true self.
In Śānti Parva, Bhīṣma is instructing Yudhiṣṭhira on philosophical and ethical foundations after the war. Here he uses the fish-and-water analogy to clarify how two different principles can remain inseparably associated in lived experience.