Shloka 27
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
प्रीति: सत्त्वं रज: शोकस्तमो मोहस्तु ते त्रय: । ये ये च भावा लोके5स्मिन् सर्वेष्वेतेषु वै त्रिषु,प्रसन्नता या हर्ष सत्त्वगगुणका कार्य है, शोक रजोगुणरूप है और मोह तमोगुणरूप। इस संसारमें जो-जो भाव हैं, वे सब इन्हीं तीनोंके अन्तर्गत हैं
prītiḥ sattvaṁ rajaḥ śokas tamo mohas tu te trayaḥ | ye ye ca bhāvā loke 'smin sarveṣv eteṣu vai triṣu ||
ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു— പ്രീതി/ഹർഷം സത്ത്വഗുണത്തിന്റേതാണ്; ശോകം രജോഗുണത്തിന്റേതാണ്; മോഹം തമോഗുണത്തിന്റേതാണ്—ഇവ മൂന്നും. ഈ ലോകത്തിൽ ഉദിക്കുന്ന ഏതു മാനസികാവസ്ഥകളും ഈ മൂന്നിനുള്ളിലേ ഉൾപ്പെടുന്നു. അതിനാൽ വികാരങ്ങളെ പരമസത്യമെന്നല്ല, ഗുണങ്ങളുടെ ചലനമെന്നായി ഗ്രഹിച്ച്, ധർമ്മാനുസൃതമായി ജീവിക്കാൻ സത്ത്വത്തിന്റെ തെളിമ വളർത്തണം.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All emotional and mental states (bhāvas) can be understood as expressions of the three guṇas: joy/affection aligns with sattva, grief with rajas, and delusion with tamas. Ethical cultivation involves increasing sattva—clarity and balance—so one is less driven by agitation (rajas) or confusion (tamas).
In the Śānti Parva’s instruction on conduct and inner discipline, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira a framework for interpreting human emotions. He classifies common experiences—happiness, sorrow, and delusion—under the three guṇas, presenting a practical lens for self-governance and dharmic living.